Trade «Bazooka»: Το εμπορικό αμυντικό «όπλο» που σχεδιάστηκε για γεωοικονομικές συγκρούσεις και διαθέτει στην φαρέτρα της η Ε.Ε.

Μεταξύ των μέτρων καταναγκασμού κατά των οποίων θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί είναι τα μποϊκοτάζ και οι εμπορικοί περιορισμοί. Επιπλέον, μια προηγούμενη έκδοση της ACI περιείχε προτεινόμενους μηχανισμούς αποζημίωσης στα πληγέντα κράτη μέλη. Το τελικό μέσο, αντίθετα, παρέχει ένα πλαίσιο για την αναζήτηση αποζημίωσης από τη χώρα που ασκεί τον καταναγκασμό. 

Η Συμφωνία ACI είχε αρχικά αναπτυχθεί κυρίως ως εργαλείο αποτροπής κατά της Κίνας. Από τον Ιανουάριο του 2026, η ACI δεν έχει ακόμη χρησιμοποιηθεί. Το 2026, οι ηγέτες της ΕΕ ζυγίζουν την πιθανή πρώτη χρήση της κατά των Ηνωμένων Πολιτειών σε απάντηση στην κρίση της Γροιλανδίας. Η Συμφωνία για Αμοιβαίο, Δίκαιο και Ισορροπημένο Εμπόριο , μια ασύμμετρη συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ανεστάλη από τους ηγέτες της ΕΕ ως απάντηση.

Ο κανονισμός 2023/2675 για την προστασία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών της από οικονομικό καταναγκασμό (το μέσο κατά του καταναγκασμού) επιτρέπει στην ΕΕ να λαμβάνει μέτρα σε περιπτώσεις οικονομικού καταναγκασμού της ΕΕ ή των κρατών μελών της από χώρες εκτός ΕΕ. Στόχος είναι η αποτροπή του καταναγκασμού και, εάν είναι απαραίτητο, η αντιμετώπιση αυτού.

Σύμφωνα με τον κανονισμό, ο όρος «οικονομικός καταναγκασμός» αναφέρεται σε μια κατάσταση κατά την οποία μια τρίτη χώρα επιδιώκει να πιέσει την Ευρωπαϊκή Ένωση ή ένα κράτος μέλος της ΕΕ να προβεί σε μια συγκεκριμένη επιλογή, εφαρμόζοντας ή απειλώντας να εφαρμόσει μέτρα που επηρεάζουν το εμπόριο ή τις επενδύσεις.
Τέτοιες πρακτικές παρεμβαίνουν αδικαιολόγητα στις νόμιμες κυρίαρχες επιλογές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών της.

Ο οικονομικός καταναγκασμός που στρέφεται κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή ενός κράτους μέλους της ΕΕ μπορεί να επηρεάσει οποιονδήποτε τομέα πολιτικής και μπορεί να λάβει τη μορφή νομοθεσίας ή άλλης επίσημης ή άτυπης δράσης ή αδράνειας. Το μέσο και η πολιτική της ΕΕ ισχύουν ανεξάρτητα από την πηγή του καταναγκασμού και, επομένως, ανεξάρτητα από την ταυτότητα της τρίτης χώρας.

Κατόπιν αιτήματος ή με δική της πρωτοβουλία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει πρώτα την ύπαρξη οικονομικού καταναγκασμού σε μια μεμονωμένη περίπτωση. Μετά από επίσημη πρόταση της Επιτροπής, το Συμβούλιο διαπιστώνει την ύπαρξη οικονομικού καταναγκασμού μέσω εκτελεστικής πράξης. Εκ μέρους της ΕΕ, η Επιτροπή θα συμμετάσχει σε διαβουλεύσεις με την τρίτη χώρα που ασκεί τον εξαναγκασμό με σκοπό την επίλυση του ζητήματος, υπό την προϋπόθεση ότι η τρίτη χώρα θα ενεργήσει καλόπιστα.

Εάν οι προσπάθειες αυτές δεν αποδώσουν καρπούς και ενόψει των καθορισμένων προθεσμιών, η Επιτροπή μπορεί, ως έσχατη λύση, να θεσπίσει μέτρα αντίδρασης της ΕΕ για την αντιμετώπιση του καταναγκασμού, με σκοπό να πείσει την τρίτη χώρα να σταματήσει τον καταναγκασμό της.

Τα είδη μέτρων που μπορεί να λάβει η Επιτροπή περιλαμβάνουν περιορισμούς στην πρόσβαση στην αγορά της ΕΕ και άλλα οικονομικά μειονεκτήματα για την εμπλεκόμενη τρίτη χώρα. Ο κατάλογος των επιλογών είναι ευρύς και καλύπτει τομείς όπως το εμπόριο αγαθών, οι υπηρεσίες, οι άμεσες ξένες επενδύσεις, οι χρηματοπιστωτικές αγορές, οι δημόσιες συμβάσεις, οι εμπορικές πτυχές των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, οι έλεγχοι εξαγωγών και άλλοι. Η Επιτροπή ενεργεί μέσω εκτελεστικής πράξης, αφού τα κράτη μέλη εκφράσουν τις απόψεις τους σε διαδικασία εξέτασης.

Εάν διαπιστωθεί ότι ένα μέτρο τρίτης χώρας ισοδυναμεί με οικονομικό καταναγκασμό, η ΕΚ πρέπει πρώτα να παράσχει επαρκή δυνατότητα διαβούλευσης με την εν λόγω τρίτη χώρα, έως και άμεσες διαπραγματεύσεις. Μπορεί επίσης να συνεργαστεί με άλλες χώρες που υπόκεινται στον ίδιο ή παρόμοιο οικονομικό καταναγκασμό.

Μόνο σε περίπτωση που η εν λόγω διαβούλευση είναι ανεπιτυχής – και εφόσον παραμένει απαραίτητη και προς το συμφέρον της ΕΕ – μπορεί η ΕΚ να επιλέξει από μια σειρά προσεγγίσεων για να σταματήσει τον καταναγκασμό. Ένας κατάλογος όλων των πιθανών μέτρων παρατίθεται στο Παράρτημα Ι της ACI και περιλαμβάνει μέτρα που θα μπορούσαν να διαταράξουν τις ευρωπαϊκές δραστηριότητες των παγκόσμιων επιχειρήσεων, όπως:

• Επιβολή ή εκ νέου επιβολή τελωνειακών δασμών, συμπεριλαμβανομένων δασμών πέραν του επιπέδου του μάλλον ευνοούμενου έθνους, και έλεγχοι εισαγωγών/εξαγωγών, μεταξύ άλλων μέσω ποσοστώσεων και αδειών
• Μέτρα που εφαρμόζονται στα διαμετακομιζόμενα εμπορεύματα
• Περιορισμοί στο δικαίωμα συμμετοχής σε διαδικασίες διαγωνισμών δημοσίων συμβάσεων ( π.χ. , αποκλεισμός προμηθευτών από συγκεκριμένες τρίτες χώρες από τους διαγωνισμούς και προσαρμογή βαθμολογίας για τους διαγωνισμούς)
• «Μέτρα» που επηρεάζουν την παροχή υπηρεσιών και την πρόσβαση ξένων επενδυτών στην ΕΕ
• «Περιορισμοί» στην προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και στην εκμετάλλευσή τους
• «Περιορισμοί» στην πρόσβαση τραπεζικών και ασφαλιστικών φορέων στις κεφαλαιαγορές της ΕΕ και σε άλλες δραστηριότητες χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών
• «Περιορισμοί» στην τοποθέτηση ορισμένων χημικών ουσιών, υγειονομικών και φυτοϋγειονομικών προϊόντων στην αγορά της ΕΕ.

Υπάρχουν πολλές δευτερογενείς επιπτώσεις. Η πρώτη πηγάζει από το γεγονός ότι η ACI δεν έχει χρησιμοποιηθεί ποτέ. Τα κράτη μέλη έχουν συχνά μιλήσει γι' αυτήν, αλλά δεν γνωρίζουν πραγματικά τι είδους επιπτώσεις θα μπορούσε να επιφέρει σε πολιτικό και γεωοικονομικό επίπεδο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο χώρες από τη Γερμανία έως την Ιταλία έχουν επανειλημμένα προειδοποιήσει κατά της πολύ γρήγορης ανάπτυξής του ή χωρίς μια καλή νομική βάση πίσω από αυτό. Το Βερολίνο και η Ρώμη ήταν δύο από τα κράτη μέλη που τάχθηκαν περισσότερο υπέρ της σύναψης συμφωνίας με τις ΗΠΑ πέρυσι.

Όλες οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην ΕΕ θα πρέπει να προετοιμαστούν για μια πιο δυναμική παρέμβαση της ΕΚ στο παγκόσμιο εμπόριο. Ενώ ορισμένα μέτρα που μπορούν να ληφθούν στο πλαίσιο του ACI είναι πιθανότατα να στοχεύουν σε συγκεκριμένες οντότητες από τρίτες χώρες που ασκούν οικονομικό καταναγκασμό ( π.χ. , περιορισμοί στην προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας στην ΕΕ ή σε περαιτέρω ευρωπαϊκές εξαγορές ή επενδύσεις), άλλα έχουν ενδεχομένως πολύ ευρύτερο πεδίο εφαρμογής, δημιουργώντας κινδύνους παράπλευρων επιπτώσεων (π.χ. , η επιβολή τελωνειακών δασμών και μέτρων που επηρεάζουν τα διαμετακομιζόμενα εμπορεύματα). Για παράδειγμα, εάν μια υποθετική τρίτη χώρα απαγορεύσει τις εισαγωγές ηλεκτρικών οχημάτων από την ΕΕ, η ΕΚ θα μπορούσε να επιβάλει τελωνειακούς δασμούς ή ποσοστώσεις στις μπαταρίες λιθίου (και στις εισροές τους) από τη χώρα αυτή. Θα ακολουθήσουν ενδεχομένως ευρείες αλυσιδωτές επιπτώσεις σε μια σειρά βιομηχανιών στην ΕΕ που χρησιμοποιούν τέτοιες μπαταρίες