Το δημοκρατικό κράτος απέναντι στην εποχή της αταξίας - Η επιστροφή στις αξίες της αθηναϊκής δημοκρατίας και η απάντηση στις προκλήσεις

Ο Αντώνης Κεφαλάς, Οικονομολόγος και Αντιπρόεδρος του Democracy & Culture Foundation, υποστήριξε ότι δεν πρέπει να θεωρούμε δεδομένο ότι «οι πολίτες θα βάζουν πάντα την ελευθερία, τη συμμετοχή και τη δημοκρατική διαδικασία πάνω από κάθε άλλη παράμετρο». Όταν οι άνθρωποι, εξήγησε, νιώθουν οικονομικά ανασφαλείς ή αμφιβάλλουν για το αν οι δημοκρατικοί θεσμοί μπορούν να τους προστατεύσουν, είναι πιθανό να γίνουν πρόθυμοι να ανταλλάξουν στοιχεία της δυτικής αντίληψης περί ελευθερίας με μεγαλύτερη ασφάλεια, σταθερότητα και υλική βεβαιότητα».

Σε αυτό το πλαίσιο, εκτίμησε ότι το κράτος δεν είναι απλώς μια διοικητική μηχανή. «Οι αποφάσεις που λαμβάνει σήμερα ενδέχεται να παράγουν τις πιο σημαντικές συνέπειές τους αργότερα, πολύ αργότερα από το τώρα», ανέφερε. Παράλληλα αποσαφήνισε, ότι το πραγματικό ερώτημα δεν είναι το αν το κράτος είναι αρκετά αποτελεσματικό. «Είναι αν το δημοκρατικό κράτος έχει αναπτύξει τη θεσμική ικανότητα να συντονίζει την πολυπλοκότητα, να προβλέπει τις αλλαγές, να διδάσκεται από τα αποτελέσματα και να αυτοδιορθώνεται, παραμένοντας παράλληλα δημοκρατικό».

«Οι κοινωνίες έχουν αντιμετωπίσει στιγμές που υπήρξαν καθοριστικές και κατάφεραν να ανταποκριθούν δημιουργώντας νέες μορφές κράτους»

Παίρνοντας τον λόγο, η Lara Best-Dunkley, Expert στο Demos Helsinki, παρατήρησε ότι «οι κοινωνίες έχουν αντιμετωπίσει παρόμοιες στιγμές στο παρελθόν που υπήρξαν καθοριστικές και κατάφεραν να ανταποκριθούν δημιουργώντας νέες μορφές κράτους». Ως παράδειγμα επικαλέστηκε το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη δημιουργία του κράτους πρόνοιας. «Τώρα οι σημερινές προκλήσεις απαιτούν μια νέα φάση αυτής της δημοκρατικής εξέλιξης, καθώς τα υπάρχοντα μοντέλα που διαθέτουμε δείχνουν τα δομικά τους όρια», διαπίστωσε.

Ως εκ τούτου, συνέχισε, βλέπουμε ότι τα δημοκρατικά κράτη πιέζονται και πορεύονται προς πολλές διαφορετικές κατευθύνσεις ταυτόχρονα. «Υπάρχει το κίνητρο για πιο γρήγορη και αποφασιστική δράση, αλλά ταυτόχρονα για επιβράδυνση και συμπερίληψη όλο και περισσότερων ανθρώπων σε σύνθετες διαδικασίες λήψης αποφάσεων». Έτσι, οι κυβερνήσεις βρίσκονται εγκλωβισμένες ανάμεσα σε αυτές τις πιέσεις και πολλές καταλήγουν να μην τα καταφέρνουν σε κανέναν από τους δύο τομείς, επεσήμανε.

«Η απάντηση δεν είναι ένα μεγαλύτερο κράτος, αλλά μια διαφορετική ικανότητα του κράτους»

Σε αυτό το σημείο, ο Αντώνης Κεφαλάς παρενέβη εκ νέου, προκειμένου να φέρει στη συζήτηση την έννοια του κράτους-ορχήστρα. «Το κράτος πρέπει να είναι σε θέση να θέτει την κατεύθυνση, να συντονίζει τους θεσμούς που κανονικά λειτουργούν χωριστά, να κινητοποιεί την τεχνογνωσία και τους πόρους που δεν κατέχει το ίδιο, να συνεργάζεται με τις αγορές αντί απλώς να τις ρυθμίζει και να εμπλέκει την κοινωνία στη διαμόρφωση και την προσαρμογή της πολιτικής», ανέφερε χαρακτηριστικά, συνοψίζοντας ότι «η απάντηση δεν είναι ένα μεγαλύτερο κράτος, αλλά μια διαφορετική ικανότητα του κράτους».

O Κύπριος Ευρωβουλευτής, Φειδίας Παναγιώτου κατά την τοποθέτησή του αναφέρθηκε στην τρέχουσα κρίση των σύγχρονων δημοκρατικών πολιτευμάτων και πρότεινε ως ουσιαστική απάντηση στο πρόβλημα την ενίσχυση των δημοκρατικών διαδικασιών και την εφαρμογή μοντέλων άμεσης δημοκρατίας.

«Ο κόσμος δεν ενδιαφέρεται πλέον τόσο για την πολιτική, καθώς έχασε την ελπίδα του», τόνισε, μεταξύ άλλων, κατά τη διάρκεια της συζήτησης που είχε με την Eliza Anyangwe, Former Editor in Chief στο Fuller Project.

Στην εποχή της αταξίας

Ο Jerzy Pomianowski, Εκτελεστικός Διευθυντής του European Endowment for Democracy, αφού διευκρίνισε ότι η δημοκρατία είναι κάτι πολύ περισσότερο από τις εκλογές, παρατήρησε ότι οι λαϊκιστικές δυνάμεις έχουν οικοδομήσει ένα είδος εμπιστοσύνης με τους πολίτες, στο οποίο η αλήθεια και τα επιχειρήματα δεν έχουν σημασία. «Δεν μπορείς να κάνεις διάλογο», επεσήμανε. «Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αυτό που κάνεις είναι να βάζεις likes ή dislikes Επομένως, δεν διαλέγεσαι, απλώς λες «μου αρέσει αυτός ο τύπος ή όχι», επεσήμανε, κατά τη διάρκεια σχετικής συζήτησης, ο συντονισμός της οποίας έγινε από τον Steven Erlanger, Επικεφαλής Διπλωματικός Ανταποκριτής για την Ευρώπη των New York Times.

Σήμερα, πρόσθεσε, τόσο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όσο και η τεχνητή νοημοσύνη, δηλαδή οι μηχανισμοί που επηρεάζουν την κοινωνία, είναι σχεδιασμένοι έτσι ώστε να διαμορφώνουν το πώς σκέφτονται και όχι το τι σκέφτονται οι άνθρωποι. Συνεπώς, για να αποκατασταθεί η σχέση μεταξύ κράτους και κοινωνίας, είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί η ορθή λειτουργία του χώρου των πληροφοριών. «Χωρίς αυτό, η κοινωνία δεν θα λειτουργήσει ποτέ ομαλά. Αυτή η αποκατάσταση αποτελεί το μεγαλύτερο και δυσκολότερο καθήκον της εποχής μας, κάτι που ισχύει για κάθε κοινωνία: από τις ΗΠΑ, την Πολωνία και την Ελλάδα, έως το Ελσίνκι», τόνισε.

Την ίδια στιγμή, η Laura Thornton, πρώην Διευθύντρια των Παγκόσμιων Προγραμμάτων Δημοκρατίας στο McCain Institute, έκανε λόγο για κρίση εκπροσώπησης. «Οι κυβερνήσεις και τα κοινοβούλια δεν μοιάζουν με τον λαό. Αποτελούνται ως επί το πλείστον από άνδρες, μέλη της ελίτ, εύπορους, λευκούς ή άτομα από την κυρίαρχη εθνοτική και θρησκευτική ομάδα», δήλωσε, μεταξύ άλλων. Παράλληλα, παρατήρησε ότι οι άνθρωποι που προσέρχονται στις κάλπες για να επιλέξουν πολιτικά κόμματα δεν κάνουν μια πραγματικά συνειδητή επιλογή: «Η ψήφος δεν βασίζεται σε γεγονότα, δεδομένα και ορθές πληροφορίες, αλλά καθορίζεται περισσότερο από το συναίσθημα και τον φόβο». Ως παράδειγμα επικαλέστηκε τη χώρα της, τη Γεωργία, επισημαίνοντας ότι οι δημοκρατίες απέτυχαν να μιλήσουν για τον πατριωτισμό, την πίστη, την παράδοση και τον πολιτισμό. «Πιστεύω ότι έχουμε παραδώσει αυτά τα ζητήματα στα αυταρχικά καθεστώτα και στις ξένες δυνάμεις που τα χειραγωγούν», σχολίασε.

«Κοινωνικό Συμβόλαιο»

Στο πλαίσιο των συζητήσεων για τη νομιμότητα, τον μετασχηματισμό του κράτους και το δημοκρατικό κοινωνικό συμβόλαιο, ο Pedro Abramovay, Αντιπρόεδρος Προγραμμάτων των Open Society Foundations, έσπευσε να ξεκαθαρίσει ότι αυτό που δεν λειτουργεί δεν είναι η δημοκρατία, αλλά το νεοφιλελεύθερο κράτος. Τη δεκαετία του ’90, υπενθύμισε, υπήρξε η ιδέα ότι δημοκρατία και νεοφιλελευθερισμός ταυτίζονται. «Παραπονιόμαστε ότι η δημοκρατία δεν μπορεί να αποδώσει. Αυτό που δεν μπορεί να αποδώσει είναι ο νεοφιλελευθερισμός», σχολίασε με έμφαση. «Πρέπει να επανεξετάσουμε τις δημοκρατίες μας», τόνισε, προσδίδοντας ιδιαίτερη σημασία στην ανάκτηση της πίστης ότι το κράτος έχει την ικανότητα να σχεδιάζει λύσεις και να κοιτάζει το μέλλον.

Ο Johannes Lang, Συνιδρυτής και Διευθύνων Σύμβουλος της Ventures Beyond Borders, εξέφρασε την άποψη ότι δεν πρόκειται μόνο για ζήτημα ποιότητας των υπηρεσιών, αλλά και για ένα ζήτημα βαθύτερης νομιμοποίησης φορέων, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση. «Επομένως, πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά πώς θα καλύψουμε αυτό το δημοκρατικό κενό ή πώς θα γεφυρώσουμε το δημοκρατικό έλλειμμα που βαρύνει θεσμούς όπως η Ε.Ε.», δήλωσε.

Πώς θα γίνει αυτό; Κατά την άποψη του, πρέπει να επιστρέψουμε στις ρίζες της δημοκρατίας και ειδικότερα της αθηναϊκής δημοκρατίας, για να δούμε τι μπορούμε να μάθουμε από εκείνη την εμπειρία. Συγκεκριμένα, στη μαζική διαβούλευση, στην κλήρωση και στη θεώρηση ότι δεν αρκεί απλώς να εκλέγεις έναν αντιπρόσωπο για τέσσερα ή πέντε χρόνια και μετά να αποσύρεσαι ως πολίτης από τη δημόσια ζωή. «Θεωρώ ότι η επαναφορά αυτών των πτυχών της διαβουλευτικής δημοκρατίας και η εξέταση του πώς μπορούμε να τις ενσωματώσουμε στην πολιτική διαδικασία είναι καίριας σημασίας», τόνισε.

Ένας δεύτερος άξονας συνδέεται με την τεχνολογία. «Πιστεύω ότι μπορεί να αποτελέσει εργαλείο για τη βελτίωση της παροχής δημόσιων υπηρεσιών, αλλά και για την ενίσχυση των διαδικασιών της διαβουλευτικής δημοκρατίας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να μας βοηθήσει να φέρουμε στην επιφάνεια την κοινή γνώμη με έναν πιο γρήγορο και αποτελεσματικό τρόπο, συμβάλλοντας στη διεύρυνση των διαδικασιών διαβούλευσης», κατέληξε.

Ο συντονισμός της συζήτησης έγινε από την Αγγελική Βουρδάκη, Content & Editorial Lead στο Demos Helsinki.