Athens Democracy Forum: Μπορεί η δημοκρατία να ανταποκριθεί σε έναν κόσμο που αλλάζει με καταιγιστικούς ρυθμούς;

Στην ομιλία του ο Thomas L. Friedman, Opinion Writer των The New York Times, περιέγραψε τη σημερινή εποχή ως ένα «δεύτερο Big Bang» που δημιουργήθηκε αυτή τη φορά από τον ίδιο τον άνθρωπο. Η τεχνητή νοημοσύνη, η κλιματική αλλαγή, ο κυβερνοχώρος και η σύγκλιση AI, κβαντικής υπολογιστικής και ενέργειας σύντηξης, υποστήριξε, μεταβάλλουν ριζικά το περιβάλλον μέσα στο οποίο καλούνται να επιβιώσουν οι δημοκρατίες. «Η αλληλεξάρτηση ήταν κάποτε επιλογή μας. Τώρα είναι η συνθήκη μας», είπε, επισημαίνοντας ότι η AI, το κλίμα, οι πανδημίες, τα πυρηνικά και βιολογικά όπλα, η μετανάστευση και οι χρηματοπιστωτικοί κίνδυνοι αποτελούν πλέον προβλήματα πλανητικής κλίμακας που απαιτούν συλλογικές λύσεις. «Ή θα ανέβουμε μαζί ή θα πέσουμε μαζί», κατέληξε.

Είναι ακόμη η δημοκρατία κατάλληλη για τις προκλήσεις της εποχής μας;

O πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, Νικηφόρος Διαμαντούρος, στην τοποθέτησή του μίλησε για τη δημοκρατία όχι ως ένα στατικό επίτευγμα, αλλά ως μια συνεχή διαδικασία προσαρμογής και ανανέωσης, ιδιαίτερα σε μια περίοδο βαθιάς αβεβαιότητας και ταχύτατων αλλαγών. Από την πλευρά του, ο Αχιλλέας Τσάλτας, πρόεδρος του Democracy & Culture Foundation, με αφετηρία το θέμα του φετινού Forum, «Building Order Out of Chaos», συνέδεσε τον Προμηθέα και τη φωτιά με τη σημερινή τεχνολογική επανάσταση. «Ίσως σήμερα η AI να είναι η φωτιά», ανέφερε, περιγράφοντας έναν κόσμο που μεταβάλλεται ραγδαία σε τρία θεμελιώδη πεδία: την ενέργεια, τη νοημοσύνη και τη βιολογία. Το ζητούμενο, σημείωσε, είναι οι δημοκρατικοί θεσμοί να αποκτήσουν την ικανότητα να ανταποκριθούν σε αυτή την αλλαγή: «Πρέπει να μάθουμε ο ένας από τον άλλον».

Ο Stephen Dunbar-Johnson, Head of International Public Affairs των The New York Times, θέτοντας το ερώτημα της βραδιάς: «Is democracy still fit for purpose to address our challenges today?». Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε δύο πλευρές και κλήθηκαν να υπερασπιστούν ή να αμφισβητήσουν την επάρκεια της δημοκρατίας, χωρίς οι θέσεις που παρουσίαζαν να ταυτίζονται κατ’ ανάγκην με τις προσωπικές τους απόψεις. Στόχος, όπως εξήγησε ο συντονιστής, ήταν να δημιουργηθεί χώρος για ουσιαστική και πολιτισμένη διαφωνία σε μια εποχή έντονης πόλωσης.

Η πρώην πρόεδρος της Λιθουανίας Dalia Grybauskaitė υπερασπίστηκε τη δημοκρατία μέσα από την προσωπική πολιτική της εμπειρία. Μίλησε για τη δύναμη αλλά και τον πειρασμό που αυτή δημιουργεί σε όποιον την κατέχει, θυμήθηκε την κριτική που δέχθηκε ως πρόεδρος και αναφέρθηκε στη σύγκρουση της χώρας της με τη ρωσική επιρροή και την Gazprom. Το συμπέρασμά της: «Η δημοκρατία μπορεί να κερδίσει».

«Πριν κριθεί αν η δημοκρατία λειτουργεί, πρέπει να προσδιοριστεί ο σκοπός της»

Η Nicole MacIntyre, Editor in Chief του Toronto Star, έθεσε το ζήτημα διαφορετικά: πριν κριθεί αν η δημοκρατία λειτουργεί, πρέπει να προσδιοριστεί ο σκοπός της. Για την ίδια, η φιλελεύθερη δημοκρατία οφείλει να δίνει στους πολίτες πραγματική δυνατότητα να καθορίζουν τη ζωή τους και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζουν. Σε έναν κόσμο όπου κανείς δεν διαθέτει την απόλυτη αλήθεια και τα μεγάλα προβλήματα δεν έχουν μονομερείς απαντήσεις, η δημοκρατία επιτρέπει στις κοινωνίες να διαπραγματεύονται και στους πολίτες να αμφισβητούν τις αποφάσεις των ηγετών τους.

Στην τελική της παρέμβαση έδωσε ίσως μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιγραφές της βραδιάς: μια υγιής δημοκρατία έχει τριβές και ακαταστασία. Η φαινομενική αποτελεσματικότητα ενός συγκεντρωτικού συστήματος μπορεί να προσφέρει ταχύτητα, υποστήριξε, αλλά χωρίς θεσμικούς ελέγχους η ταχύτητα μπορεί απλώς να σημαίνει ότι μια κοινωνία κινείται γρηγορότερα προς μια λανθασμένη κατεύθυνση.

«Το πλεονέκτημα της δημοκρατίας είναι ότι επιτρέπει να ακούγεται ακόμη και ο πιο αδύναμος»

Ο Edward C. Wingenbach, President του American College of Greece, στάθηκε στην εγγενή δυσκολία της πολιτικής: κάθε απόφαση επηρεάζει διαφορετικά τους πολίτες και μπορεί από κάποιους να θεωρείται άδικη. Ο αυταρχισμός, σημείωσε, μπορεί να συνυπάρξει ακόμη και με την οικονομική ευημερία, όμως εκεί μπορεί να ανθήσει η αδικία. Το πλεονέκτημα της δημοκρατίας είναι ότι επιτρέπει να ακούγεται ακόμη και ο πιο αδύναμος.

«Η δημοκρατία πρέπει να κρίνεται και από την πραγματική ισχύ που δίνει στους πολίτες»

Πιο κριτική ήταν η Vinkha Adinda, Youth Fellow του International Youth Think Tank. Το δικαίωμα να μιλά κάποιος, επισήμανε, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι θα ακουστεί ή ότι θα έχει πραγματική επιρροή στις αποφάσεις. Η δημοκρατία, επομένως, πρέπει να κρίνεται και από την πραγματική ισχύ που δίνει στους πολίτες.

Η Laura Thornton, Former Director, Global Democracy Programs του McCain Institute, ανέδειξε ευθέως την κρίση απόδοσης των δημοκρατικών συστημάτων: προβλήματα στη ρύθμιση, ισχυρούς «τεχνο-ολιγάρχες», αδυναμία εξασφάλισης ειρήνης, ασφάλειας και κοινωνικής συνοχής, πτώση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και κρίση αντιπροσώπευσης. Πρόσθεσε ότι η διαταραχή του πληροφοριακού περιβάλλοντος επηρεάζει πλέον τις ίδιες τις πολιτικές επιλογές των πολιτών, οι οποίοι φτάνουν να εκλέγουν ηγέτες που δεν σέβονται τη δημοκρατία.

«Η απόλυτη αντιμετώπιση των δικαιωμάτων μπορεί να καταστήσει δυσκολότερες μεγάλες μεταρρυθμίσεις»

Από διαφορετική αφετηρία, ο Zhang Weiwei, Professor of International Relations και Director του China Institute στο Fudan University, παρουσίασε στοιχεία της κινεζικής πολιτικής αντίληψης, αντιπαραβάλλοντας τη δυτική έμφαση στην «εκλογή» με την κινεζική παράδοση της «επιλογής». Υποστήριξε ακόμη ότι χρειάζεται ισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και την ευθύνη και ότι η απόλυτη αντιμετώπιση των δικαιωμάτων μπορεί, κατά την άποψή του, να καταστήσει δυσκολότερες μεγάλες μεταρρυθμίσεις.

«Η δημοκρατία δεν πρέπει να συγκρίνεται με ένα ιδανικό, αλλά με τις πραγματικές εναλλακτικές της»

Ο Pedro Abramovay, Vice President, Programs των Open Society Foundations, σημείωσε ότι η δημοκρατία δεν πρέπει να συγκρίνεται με ένα ιδανικό, αλλά με τις πραγματικές εναλλακτικές της, υπογραμμίζοντας παράλληλα ότι η δυνατότητα κριτικής της αποτελεί μέρος της ίδιας της δημοκρατικής λειτουργίας. Η María Elena Agüero, Secretary General του Club de Madrid, έθεσε το ζήτημα της συμμετοχής: η δημοκρατία δεν εξαντλείται στις εκλογές, ενώ η επίκληση του «πολίτη στο επίκεντρο» απαιτεί να εξηγηθεί τι ακριβώς σημαίνει – δικαιώματα, ευημερία ή πραγματική συμμετοχή στις αποφάσεις.

Η Kathleen Kingsbury, Opinion Editor των The New York Times, εντόπισε ένα ακόμη κενό στη συζήτηση: δεν είχε αποσαφηνιστεί επαρκώς τι ακριβώς εννοούμε όταν μιλάμε για δημοκρατία, ποια είναι η υπόσχεσή της και τι μπορούν να περιμένουν από αυτήν οι πολίτες. Έχοντας ζήσει στην Κίνα και εργαστεί ως δημοσιογράφος στη Ρωσία και στη μετασοβιετική Ευρώπη, αμφισβήτησε παράλληλα την εικόνα της αποτελεσματικότερης διακυβέρνησης που μπορεί να προσφέρει ένα αυταρχικό μοντέλο.

Στο τέλος, όπως προέβλεπαν οι κανόνες του debate, την απόφαση πήρε το κοινό. Και το χειροκρότημα ήταν ισχυρότερο για την πλευρά που υποστήριξε ότι, παρά τις αδυναμίες, τις καθυστερήσεις και τις αντιφάσεις της, η δημοκρατία παραμένει κατάλληλη για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της εποχής μας.