Ενεργειακή κρίση: Η Ευρώπη αναζητά δισεκατομμύρια για τη στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων – Στο επίκεντρο η ελληνική διεκδίκηση των 600 εκατ. ευρώ

Στο τραπέζι βρίσκεται πρόταση για περικοπή 141 δισ. ευρώ σε σχέση με τον αρχικό σχεδιασμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εξέλιξη που αναδεικνύει τις δημοσιονομικές αντιφάσεις με τις οποίες βρίσκεται αντιμέτωπη η Ευρώπη.

Η νέα άνοδος των ενεργειακών τιμών έρχεται να προστεθεί στις αυξημένες αμυντικές ανάγκες, στο υψηλότερο κόστος εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους και στους περιορισμούς των εθνικών προϋπολογισμών. Το αποτέλεσμα είναι να περιορίζονται οι δυνατότητες χρηματοδότησης νέων μέτρων στήριξης, την ώρα που οι πιέσεις στην πραγματική οικονομία εντείνονται. Το κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά πλέον μόνο το ύψος των διαθέσιμων πόρων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θα επιμεριστεί το κόστος της νέας ενεργειακής αναταραχής μεταξύ των κρατών-μελών.

Η πρόταση της ιρλανδικής προεδρίας, η οποία παρουσιάστηκε στις 10 Οκτωβρίου, προβλέπει μείωση κατά 8% έναντι του αρχικού σχεδίου της Κομισιόν για την περίοδο 2028-2034. Η εισήγηση έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ενώ οι κυβερνήσεις καλούνται παράλληλα να διαχειριστούν τις άμεσες οικονομικές συνέπειες της ενεργειακής κρίσης.

Το ζήτημα αναμένεται να βρεθεί στο επίκεντρο του Eurogroup της Δευτέρας 9 Νοεμβρίου, με τους υπουργούς Οικονομικών της Ευρωζώνης να αναζητούν ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη στήριξης της οικονομίας και στη διατήρηση της δημοσιονομικής σταθερότητας. Οι δυνατότητες παρέμβασης, ωστόσο, διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα, ενώ μέχρι στιγμής δεν υπάρχει συμφωνία για έναν κοινό μηχανισμό χρηματοδότησης.

Η ενεργειακή ακρίβεια εντείνει την ανησυχία ενόψει του χειμώνα

Τα δεδομένα στην ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας ενισχύουν την ανησυχία για την πορεία των επόμενων μηνών. Στα τέλη Οκτωβρίου, τα αποθέματα φυσικού αερίου στις ευρωπαϊκές εγκαταστάσεις αποθήκευσης ανέρχονταν στο 75% της συνολικής χωρητικότητας, έναντι 83% την αντίστοιχη περίοδο του 2025. Την ίδια στιγμή, οι τιμές χονδρικής σημείωσαν πρόσκαιρη άνοδο, προσεγγίζοντας τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα.

Η χαμηλότερη στάθμη των αποθεμάτων σε σχέση με πέρυσι αυξάνει την έκθεση της ευρωπαϊκής αγοράς σε ενδεχόμενες διαταραχές της τροφοδοσίας, αλλά και στις επιπτώσεις ενός ιδιαίτερα ψυχρού χειμώνα. Έτσι, η ενεργειακή ασφάλεια επανέρχεται δυναμικά στην κορυφή της ευρωπαϊκής ατζέντας.

Οι επιπτώσεις, άλλωστε, δεν περιορίζονται στους λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας και θέρμανσης. Το αυξημένο κόστος μεταφέρεται σταδιακά στις μεταφορές, στη βιομηχανία και στις υπηρεσίες, επιβαρύνοντας το κόστος παραγωγής και ενισχύοντας τις πληθωριστικές πιέσεις. Παράλληλα, περιορίζεται η αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών, με τις κοινωνικές επιπτώσεις να γίνονται ολοένα πιο εμφανείς.

Ενδεικτικό της έκτασης του προβλήματος είναι ότι, σύμφωνα με στοιχεία που έχει επικαλεστεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σχεδόν 50 εκατομμύρια Ευρωπαίοι αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην επαρκή θέρμανση των κατοικιών τους.

Στο Συμβούλιο υπουργών Ενέργειας της 29ης Οκτωβρίου, ο αρμόδιος επίτροπος Νταν Γιόργκενσεν αναγνώρισε την ανάγκη υιοθέτησης προσωρινών παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση της κατάστασης, συμπεριλαμβανομένων μέτρων που αφορούν ακόμη και τα ορυκτά καύσιμα. Η τοποθέτησή του αποτυπώνει τη μετατόπιση των ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων προς την άμεση ανακούφιση των καταναλωτών, χωρίς ωστόσο να έχει μέχρι στιγμής συνοδευτεί από συγκεκριμένη συμφωνία για τη χρηματοδότηση των σχετικών παρεμβάσεων.

Το αυξημένο κόστος δανεισμού περιορίζει τις κυβερνητικές δυνατότητες

Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην εφαρμογή νέων μέτρων στήριξης είναι το αυξημένο κόστος χρηματοδότησης των κρατών. Η ανοδική πορεία των αποδόσεων των δεκαετών κρατικών ομολόγων σε σημαντικές ευρωπαϊκές οικονομίες καθιστά ακριβότερο τον νέο δανεισμό και περιορίζει τον δημοσιονομικό χώρο για πρόσθετες παρεμβάσεις.

Οι πιέσεις είναι εντονότερες σε χώρες όπως η Γαλλία και η Ιταλία, όπου οι δημοσιονομικές ανισορροπίες και τα υψηλά επίπεδα δημόσιου χρέους δυσχεραίνουν την εξεύρεση πρόσθετων πόρων.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η συζήτηση για πιθανή χαλάρωση των δημοσιονομικών περιορισμών προκαλεί διαφορετικές αντιδράσεις μεταξύ των κρατών-μελών. Παρότι αναγνωρίζεται η ανάγκη προστασίας των καταναλωτών και των επιχειρήσεων, δεν υπάρχει κοινή αντίληψη για το εύρος των εξαιρέσεων που θα μπορούσαν να επιτραπούν.

Η διαφορετική δημοσιονομική αφετηρία κάθε χώρας δημιουργεί, άλλωστε, άνισες δυνατότητες αντιμετώπισης της ενεργειακής ακρίβειας. Κράτη με μεγαλύτερα περιθώρια δανεισμού μπορούν να διαθέσουν περισσότερους πόρους για επιδοτήσεις και ενισχύσεις, ενώ οικονομίες με υψηλότερο χρέος και αυξημένο κόστος χρηματοδότησης έχουν σαφώς μικρότερη ευχέρεια κινήσεων. Η απουσία κοινής ευρωπαϊκής λύσης ενδέχεται, επομένως, να εντείνει τις αποκλίσεις στην προστασία νοικοκυριών και επιχειρήσεων εντός της ενιαίας αγοράς.

Την ίδια στιγμή, η διαπραγμάτευση για τον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό της ΕΕ αναδεικνύει τις βαθύτερες διαφωνίες σχετικά με την κατανομή των ευρωπαϊκών πόρων. Η πρόταση της ιρλανδικής προεδρίας προβλέπει συνολικό προϋπολογισμό 1,62 τρισ. ευρώ για την περίοδο 2028-2034. Αν και το ποσό είναι υψηλότερο από εκείνο του σημερινού προϋπολογισμού, υπολείπεται κατά 141 δισ. ευρώ της αρχικής πρότασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Η συγκεκριμένη κατεύθυνση δεν ικανοποιεί ούτε τη Γερμανία, τη Σουηδία και την Ολλανδία, οι οποίες επιδιώκουν αυστηρότερο έλεγχο των κοινών δαπανών, ούτε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο εκτιμά ότι οι προτεινόμενες περικοπές περιορίζουν τη δυνατότητα χρηματοδότησης των νέων ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων.

Πρέπει, βεβαίως, να διευκρινιστεί ότι η διαπραγμάτευση αφορά τον προϋπολογισμό της επόμενης επταετίας και δεν συνδέεται άμεσα με τη χρηματοδότηση των άμεσων μέτρων αντιμετώπισης της ενεργειακής ακρίβειας. Αποτυπώνει, ωστόσο, την ίδια βασική διαφωνία: εάν η Ευρώπη θα προχωρήσει σε μεγαλύτερη συγκέντρωση και αξιοποίηση κοινών πόρων ή εάν το μεγαλύτερο βάρος των νέων παρεμβάσεων θα εξακολουθήσει να επωμίζεται κάθε κράτος ξεχωριστά.

Η Ελλάδα διεκδικεί δημοσιονομικό χώρο για ενισχύσεις 600 εκατ. ευρώ

Μέσα σε αυτό το σύνθετο ευρωπαϊκό περιβάλλον, η Ελλάδα επιχειρεί να αξιοποιήσει τα περιθώρια δημοσιονομικής ευελιξίας που έχει εξασφαλίσει, προκειμένου να ενισχύσει τη δυνατότητά της να στηρίξει νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Στις 9 Οκτωβρίου, το Συμβούλιο της ΕΕ ενέκρινε την επέκταση της ελληνικής εθνικής ρήτρας διαφυγής, η οποία είχε αρχικά ενεργοποιηθεί για την κάλυψη αμυντικών δαπανών, ώστε να συμπεριλάβει και επιλέξιμες δαπάνες που σχετίζονται με την ενεργειακή ασφάλεια.

Η απόφαση προβλέπει πρόσθετο δημοσιονομικό περιθώριο έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως και συνολικά έως 0,6% του ΑΕΠ για την περίοδο 2026-2028, με την τήρηση των προβλεπόμενων περιορισμών του ευρωπαϊκού δημοσιονομικού πλαισίου. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί πρόσθετες δυνατότητες για την ελληνική οικονομία, δεν ισοδυναμεί όμως με αυτόματη έγκριση οποιασδήποτε μορφής κρατικής επιδότησης. Κάθε παρέμβαση θα πρέπει να ανταποκρίνεται στα κριτήρια επιλεξιμότητας που προβλέπει το ευρωπαϊκό πλαίσιο.

Στο πλαίσιο αυτό, η Αθήνα επιδιώκει να εξασφαλίσει τη δυνατότητα αξιοποίησης 400 εκατ. ευρώ για άμεσες ενισχύσεις προς νοικοκυριά και επιχειρήσεις, διατηρώντας παράλληλα 600 εκατ. ευρώ για επενδύσεις που συνδέονται με την ενεργειακή ασφάλεια.

Επιπλέον, στον σχεδιασμό για το 2027 περιλαμβάνεται ένα ακόμη περιθώριο 200 εκατ. ευρώ. Με βάση τον συνολικό σχεδιασμό, η ελληνική πλευρά προσβλέπει στη διαμόρφωση δυνατότητας παρεμβάσεων ύψους 600 εκατ. ευρώ για τη στήριξη της οικονομίας.

Η αξιοποίηση των συγκεκριμένων πόρων, ωστόσο, δεν θεωρείται δεδομένη. Απαιτείται η αποδοχή από την ευρωπαϊκή πλευρά της προτεινόμενης χρήσης τους, καθώς και η συμμόρφωση των μέτρων με τους όρους του δημοσιονομικού πλαισίου.

Για τον Κυριάκο Πιερρακάκη, υπό την ιδιότητά του ως προέδρου του Eurogroup, η επικείμενη συζήτηση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η πρόκληση είναι διπλή: αφενός να διαμορφωθεί μια κοινή ευρωπαϊκή προσέγγιση για την αντιμετώπιση των οικονομικών και κοινωνικών επιπτώσεων της ενεργειακής κρίσης και αφετέρου να εξασφαλιστεί ο απαραίτητος δημοσιονομικός χώρος για την Ελλάδα, ώστε να εφαρμοστούν στοχευμένες παρεμβάσεις χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η δημοσιονομική σταθερότητα.

Eurogroup και Σύνοδος Κορυφής: Οι επόμενοι σταθμοί της διαπραγμάτευσης

Η συνεδρίαση του Eurogroup στις 9 Νοεμβρίου πραγματοποιείται σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία για την ευρωπαϊκή οικονομία. Οι υπουργοί Οικονομικών καλούνται να αξιολογήσουν τις συνέπειες της ενεργειακής ακρίβειας, τις πληθωριστικές πιέσεις και τις εξελίξεις στις αγορές κρατικών ομολόγων, αναζητώντας παράλληλα τα περιθώρια για νέες παρεμβάσεις.

Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η εξεύρεση των απαραίτητων κονδυλίων, αλλά και η διασφάλιση ότι τα μέτρα στήριξης θα είναι συμβατά με τους δημοσιονομικούς κανόνες και δεν θα δημιουργήσουν νέες πιέσεις στη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους.

Επόμενος σημαντικός σταθμός στις ευρωπαϊκές διαπραγματεύσεις είναι η έκτακτη Σύνοδος Κορυφής της 26ης και 27ης Νοεμβρίου, όπου θα τεθεί στο επίκεντρο ο πολυετής προϋπολογισμός της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034. Οι συζητήσεις αναμένεται να επικεντρωθούν στην αναζήτηση συμβιβασμού μεταξύ των κρατών που τάσσονται υπέρ του περιορισμού των κοινών δαπανών και εκείνων που ζητούν περισσότερους ευρωπαϊκούς πόρους για την κάλυψη των αυξημένων αναγκών.

Η ενεργειακή κρίση προσδίδει ακόμη μεγαλύτερη πίεση στις συγκεκριμένες διαπραγματεύσεις, καθώς αναδεικνύει τα όρια των εθνικών προϋπολογισμών και την ανάγκη συντονισμένης ευρωπαϊκής δράσης. Προς το παρόν, πάντως, δεν έχει διαμορφωθεί μια κοινά αποδεκτή λύση για τη χρηματοδότηση των άμεσων μέτρων προστασίας.

Το βασικό διακύβευμα για την Ευρώπη είναι πλέον σαφές: όσο καθυστερεί η συμφωνία για τον τρόπο επιμερισμού του κόστους της ενεργειακής κρίσης, τόσο μεγαλύτερη πίεση θα δέχονται οι εθνικοί προϋπολογισμοί. Και το βάρος αυτό, ελλείψει κοινής χρηματοδοτικής απάντησης, είναι πιθανό να μεταφερθεί τελικά στις επιχειρήσεις και στους καταναλωτές.