Αναζητώντας το φως μετά το τούνελ - Ένας συμπονετικός οδηγός για να χτίσουμε ψυχική ανθεκτικότητα

Η βασική ιδέα του βιβλίου είναι μεν απλή αλλά ουσιαστική: όλοι οι άνθρωποι, αργά ή γρήγορα, θα βρεθούν αντιμέτωποι με το δικό τους «τούνελ». Και ως τούνελ εννοούμε μια περίοδο αβεβαιότητας, απώλειας, απογοήτευσης ή βαθιάς αλλαγής που μοιάζει να δοκιμάζει τις αντοχές τους. Εκείνο που ευφυώς επιχειρεί να αναδείξει η συγγραφέας δεν είναι τόσο η δυσκολία της διαδρομής, όσο η δυνατότητα που κρύβεται μέσα σε αυτήν. Το τούνελ δεν παρουσιάζεται ως ένας αδιέξοδος χώρος σκοταδιού, αλλά ως ένα πέρασμα, που, όσο απαιτητικό κι αν είναι, μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα κατανόηση του εαυτού και της ζωής. Τη στιγμή που διαβαίνουμε αυτή τη γέφυρα, νιώθουμε αποπροσανατολισμένοι, ανίσχυροι, ακόμη και συντετριμμένοι, ειδικά αν αντιμετωπίζουμε το πένθος του χωρισμού ή της απώλειας εν γένει. Πιστεύουμε ότι μπορεί και να μην τα καταφέρουμε να βρεθούμε στην αντίπερα όχθη. Κι όμως, η ψυχική ανθεκτικότητα χτίζεται ακριβώς εκεί, στα δύσκολα και στα απαιτητικά, σε αυτά που θα προτιμούσαμε να μη ζήσουμε αλλά αντίθετα βολικά να παρακάμψουμε.

Η δύναμη κρύβεται στα απλά και τα «μικρά»

Βασικό, λοιπόν, στοιχείο που ξεχωρίζει στο βιβλίο είναι ο τρόπος με τον οποίο η συγγραφέας προσεγγίζει το θέμα της ψυχικής ανθεκτικότητας. Αντί να υιοθετεί έναν αυστηρά θεωρητικό ή ακαδημαϊκό λόγο, η Κούρτογλου επιλέγει να μιλήσει μέσα από ιστορίες, εικόνες και βιώματα που μοιάζουν οικεία στον αναγνώστη. Γίνεται εύκολα και γρήγορα αντιληπτό ότι οι αφηγήσεις της δεν έχουν στόχο να εντυπωσιάσουν ούτε να δραματοποιήσουν καταστάσεις, καθώς κάτι τέτοιο δεν θα προσέφερε στην πραγματικότητα πολλά στο αναγνωστικό κοινό. Απεναντίας, βασίζονται στην αναγνώριση ότι οι προκλήσεις αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας και ότι συχνά ανακαλύπτουμε ότι διαθέτουμε δύναμη μέσα από τα πιο απλά και καθημερινά γεγονότα.

Η γραφή της συγγραφέως είναι άμεση, κατανοητή και ζεστή, σαν απαλό χάδι πάνω σε τραχύ δέρμα. Το τραχύ, ξηρό δέρμα είμαστε εμείς, το αναγνωστικό κοινό, που άθελά μας επιλέγουμε να μην αντικρίσουμε σκληρές αλήθειες γιατί γνωρίζουμε ότι σε πρώτη φάση θα μας πονέσουν, παρόλο που αμέσως μετά θα μας απελευθερώσουν. Αυτή η συγγραφική επιλογή, της συμπονετικής, τρυφερής γραφής, λειτουργεί υπέρ του βιβλίου, καθώς επιτρέπει στο μήνυμα να φτάσει καθαρά στον αναγνώστη. Το ύφος παραμένει προσιτό σε όλη τη διάρκεια της ανάγνωσης, δημιουργώντας την αίσθηση ενός ειλικρινούς διαλόγου, σαν αυτόν που γίνεται μεταξύ ενός κατάλληλα καταρτισμένου θεραπευόμενου κι ενός θεραπευτή, και όχι μιας ψυχρής διδασκαλίας από απόσταση.

Η απόκτηση εμπειριών ως προϊόν προσαρμογής και εξέλιξης

Παράλληλα, το βιβλίο αποφεύγει μια παγίδα που συναντάται συχνά σε έργα προσωπικής ανάπτυξης και βιβλία αυτοβελτίωσης: την απλοποίηση των δυσκολιών ή την καλλιέργεια μιας υπερβολικά αισιόδοξης θεώρησης της πραγματικότητας, που θα ήταν άλλωστε ψέμα. Η Κούρτογλου αναγνωρίζει ότι οι κρίσεις έχουν βάρος και ότι οι αλλαγές συχνά συνοδεύονται από φόβο, ανασφάλεια και αμφιβολία. Δεν θα γινόταν και αλλιώς. Ωστόσο, επιλέγει να εστιάσει στη δυνατότητα προσαρμογής και εξέλιξης που μπορεί να προκύψει μέσα από αυτές τις εμπειρίες, χωρίς σε καμία περίπτωση να υποτιμά τις προκλήσεις που τις συνοδεύουν. Εάν οι αλλαγές ήταν εύκολες, θα τις διαλέγαμε συνέχεια και δεν θα διστάζαμε πριν τις πραγματοποιήσουμε. Παρόλα αυτά, εκεί ακριβώς βρίσκεται και η γοητεία τους: στο ότι μέσω αυτών αποκομίζουμε πολύτιμα μαθήματα και εμπειρία. Απλά, η εμπειρία δεν καταφτάνει στα χέρια μας κλεισμένη σε ένα βαζάκι και συνοδευόμενη από οδηγίες χρήσεως. Είμαστε εμείς που χρειάζεται να ξετυλίξουμε το κουβάρι, και αυτό καθιστά όλες τις εμπειρίες της ζωής μας πολύτιμες.

Μικρές ανάσες και... βουτιά στις δύσκολες -αλλά πολύτιμες- αλήθειες

Ένα ακόμη ενδιαφέρον χαρακτηριστικό είναι η δομή του βιβλίου. Οι ιστορίες είναι σύντομες και αυτοτελείς, γεγονός που επιτρέπει στον αναγνώστη να προσεγγίσει το κείμενο με τον δικό του ρυθμό. Δεν πρόκειται για ένα βιβλίο που απαιτεί συνεχή και αδιάκοπη ανάγνωση. Αντίθετα, προσφέρεται για μικρές στάσεις, για επιστροφή σε συγκεκριμένα κεφάλαια και για προσωπική επεξεργασία των ιδεών που αναπτύσσονται -κάπως σαν ποίηση, αν το καλοσκεφτούμε. Όταν διαβάζουμε ποιητικές συλλογές, είναι συχνό φαινόμενο να μην... καταπίνουμε αμάσητο το βιβλίο, αλλά να ανατρέχουμε σε ένα ποίημα τη φορά. Κάπως έτσι θα μπορούσε να λειτουργήσει αναγνωστικά και το συγκεκριμένο βιβλίο. Μάλιστα, αυτό το στοιχείο το καθιστά ιδιαίτερα φιλικό προς τους σύγχρονους αναγνώστες, που αν μη τι άλλο αρκετές φορές αναζητούν βιβλία που μπορούν να συνοδεύσουν την καθημερινότητά τους χωρίς να απαιτούν μεγάλες χρονικές δεσμεύσεις. Δέκα σελίδες διάβασμα στα μέσα μαζικής συγκοινωνίας, άλλες δέκα σελίδες στην αναμονή ενός ιατρείου ή μιας υπηρεσίας, άλλες τόσες το βράδυ πριν τον ύπνο... Ένα ανάγνωσμα που μεταξύ των κεφαλαίων του μπορούμε να ξαποσταίνουμε.

Ένα βιβλίο που θα βοηθήσει όσους περνούν δύσκολα αλλά όχι μόνο

Αξίζει, επιπρόσθετα, να σημειωθεί ότι το «Το τούνελ» δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε ανθρώπους που βρίσκονται σε μια δύσκολη περίοδο της ζωής τους. Αν και το θέμα του συνδέεται άμεσα με τις προσωπικές δοκιμασίες, εντούτοις το περιεχόμενό του αφορά ευρύτερα ζητήματα, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται η αυτογνωσία, η προσαρμοστικότητα, η αποδοχή της αλλαγής και η κατανόηση των προσωπικών μας ορίων. Μέσα από αυτή την οπτική, το βιβλίο αποκτά μια πιο καθολική διάσταση, «μιλάει» σε όλους μας, ξεχωριστά στον καθένα. Σίγουρα ένας άνθρωπος που αντιμετωπίζει πένθος ή έχει να πραγματοποιήσει μια δύσκολη μετάβαση θα εκτιμήσει ακόμη περισσότερο το βιβλίο, διότι θα του δώσει έναν χάρτη οδηγιών, χωρίς αυστηρότητα και πίεση. 

Η μεγαλύτερη, ίσως, αξία του έργου βρίσκεται στην ανθρώπινη προσέγγισή του.  Κι εκεί χρειάζεται να εστιάσουμε. Οι ιστορίες δεν παρουσιάζονται ως παραδείγματα «επιτυχίας» με τη συμβατική έννοια, καθώς κάτι τέτοιο θα ξένιζε και θα δημιουργούσε απόσταση ανάμεσα σε συγγραφέα και αναγνώστες, αλλά περισσότερο ως μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν αντιμέτωποι με προκλήσεις και αναζήτησαν τον δικό τους τρόπο να προχωρήσουν. Αυτή η επιλογή λειτουργεί ως όαση εντός της ερήμου των κλασικών βιβλίων αυτοβοήθειας, δημιουργώντας κλίμα αυθεντικότητας και επιτρέποντας στον αναγνώστη να αναγνωρίσει κομμάτια του εαυτού του μέσα στις αφηγήσεις.

Η ανθεκτικότητα ως δώρο που μας δίνεται μέσα από τις επιλογές μας και τη στάση μας απέναντι στις δυσκολίες

Σε μια εποχή όπου η προσωπική ανάπτυξη συχνά παρουσιάζεται μέσα από απλουστευμένες συνταγές και εύκολες λύσεις, σαν αλοιφή που την εφαρμόζουμε και η πληγή μαγικά επουλώνεται, η Ξένια Κούρτογλου προτείνει μια πιο ουσιαστική προσέγγιση. Υπενθυμίζει ότι η ανθεκτικότητα δεν είναι μια μαγική ιδιότητα που αποκτάται από τη μία στιγμή στην άλλη, απεναντίας πρόκειται για μια διαδικασία που διαμορφώνεται μέσα από τις εμπειρίες, τις επιλογές και τη στάση μας απέναντι στις δυσκολίες. Οι περισσότεροι από εμάς δεν θα θέλαμε να σφυρηλατήσουμε μια ανθεκτική προσωπικότητα μέσα από τα σκληρά και τα δύσκολα της ζής μας. Αντ' αυτού, θα προτιμούσαμε να μην πονάμε, και αυτό είναι απολύτως κατανοητό και ανθρώπινο. Ωστόσο, καλώς ή κακώς, ο πόνος, και κυρίως το πένθος, είναι συνυφασμένα με την ανθρώπινη ύπαρξη, και αντί να προσπαθούμε πάση θυσία να τα αποφύγουμε, θα ήταν περισσότερο ωφέλιμο να πορευόμασταν μαζί τους, αντιμετωπίζοντάς τα σαν δασκάλους (εντάξει, λίγο ενοχλητικούς ας παραδεχτούμε).

Συνολικά, το «Το τούνελ» είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται ευχάριστα, προσφέρει τροφή για σκέψη και προσεγγίζει με ευαισθησία ένα θέμα που αφορά όλους. Χωρίς υπερβολές, χωρίς διδακτισμό και χωρίς εύκολους συναισθηματισμούς, καταφέρνει να αναδείξει τη σημασία της εσωτερικής δύναμης και της προσωπικής εξέλιξης. Είναι ένα έργο που υπενθυμίζει ότι οι πιο απαιτητικές διαδρομές της ζωής δεν καθορίζονται μόνο από τις δυσκολίες που συναντάμε, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να τις διασχίσουμε.

Ξ. Κούρτογλου: Το πρώτο βήμα προς την ψυχική ανθεκτικότητα είναι να αποδεχθεί ο άνθρωπος πως όλες αυτές οι δυσκολίες και οι αλλαγές είναι μέσα στο πλαίσιο της ζωής

Συνομιλώντας με τη συγγραφέα, μάθαμε πολλά: μεταξύ άλλων, ότι μέσα από τα «σκοτεινά τούνελ» της ζωής ο άνθρωπος βγαίνει πιο σοφός, ότι όσοι χτίζουν ψυχική ανθεκτικότητα σίγουρα θα ταραχτούν από τις δυσκολίες αλλά γρήγορα θα ανακτήσουν την ψυχραιμία τους, και ότι ο καθένας μας μπορεί να αποτελέσει «φάρο φωτός» μέσα από το προσωπικό του παράδειγμα

Το «τούνελ» λειτουργεί ως μεταφορά για μια προσωπική ή συλλογική διαδρομή; Πώς γεννήθηκε αυτή η κεντρική εικόνα και τι θα λέγατε πως συμβολίζει για εσάς στην πορεία του βιβλίου;

Το «Τούνελ» είναι ένα βιβλίο με 49+2 Ιστορίες Ψυχικής Ανθεκτικότητας.  Είναι αληθινές ιστορίες, κάποιες δικές μου, κάποιες άλλων ανθρώπων που γνωρίζω—εννοείται με αλλαγμένα αρκετά στοιχεία ώστε να μην μπορεί να γίνει «αναγνώριση».  Σε κάθε ιστορία, το κεντρικό πρόσωπο βρίσκεται αντιμέτωπο με μια μεγάλη «αναποδιά»: απώλεια, θέμα υγείας, οικονομική καταστροφή, και μπαίνει σε μια φάση που μοιάζει με σκοτεινό τούνελ μέχρι να την ξεπεράσει και να βγει ξανά στο φως.  

Ουσιαστικά, το μήνυμα από κάθε ιστορία, αλλά και από όλο το βιβλίο, είναι πως μέσα από αυτά τα «σκοτεινά τούνελ» της ζωής ο άνθρωπος εξελίσσεται, μαθαίνει να τα διαχειρίζεται, αποκτάει μια διαφορετική άποψη για τον εαυτό του, τους άλλους, τις αξίες του και την ζωή, και βγαίνει μέσα από αυτά πιο σοφός.  

Έγραψα αυτό το βιβλίο για να εμπνεύσω όσο περισσότερους ανθρώπους μπορώ, να περάσω το μήνυμα πως οι δυσκολίες όχι μόνο είναι μέσα στην ζωή, αλλά έρχονται για να μας εξασκήσουν, να μας διαπλάσουν, και τελικά να μας εξελίξουν.  Και είναι στο χέρι μας κάθε φορά να βγαίνουμε από το τούνελ πιο δυνατοί και πιο ανθρώπινοι.  

Στο βιβλίο αναδεικνύονται έννοιες όπως η αβεβαιότητα και η αλλαγή. Πόσο δύσκολο είναι σήμερα να διαχειριστούμε αυτές τις καταστάσεις; Πιστεύετε ότι η αυτογνωσία παίζει σημαντικό ρόλο στη διαχείρισή τους;

Το βασικό μου μήνυμα είναι πως η ζωή πάντα θα φέρνει ανατροπές, αναποδιές και απρόβλεπτες συνθήκες που δεν ελέγχουμε. Από μικρές, καθημερινές στρεσογόνες καταστάσεις, όπως πχ. να κολλήσουμε στην κίνηση γιατί γίνονται έργα, να σκάσει το λάστιχο του αυτοκινήτου, ή να κοπεί το ρεύμα, μέχρι μεγαλύτερες, όπως η εξαπάτηση από έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης, ένας χωρισμός, ή η απώλεια ενός αγαπημένου ανθρώπου.  

Το πρώτο βήμα προς την ψυχική ανθεκτικότητα είναι να αποδεχθεί ο άνθρωπος πως όλες αυτές οι δυσκολίες και οι αλλαγές είναι μέσα στο πλαίσιο της ζωής, και δεν έχει νόημα να αναλώνει ενέργεια για εκείνα που δεν ελέγχει, και δεν περνάνε από το χέρι του.  Όμως, το πώς θα αντιμετωπίσει την δυσκολία, ποια στάση θα υιοθετήσει, ποιες αποφάσεις θα πάρει και ποια βήματα δράσης θα ακολουθήσει για να την διαχειριστεί είναι απολύτως στον δικό του έλεγχο.  

Όταν έρχεται λοιπόν η «στραβή», ο ψυχικά ανθεκτικός άνθρωπος σίγουρα θα ταραχθεί, αλλά γρήγορα θα ανακτήσει την ψυχραιμία του, δεν θα αναλώσει ενέργεια στο πού θα αποδώσει ευθύνες, ούτε σε ατέλειωτη γκρίνια του τύπου «γιατί σε μένα» ή «είμαι άτυχος» ή «άδικη κοινωνία», και θα δώσει την σκέψη και την προσοχή του στο τι μπορεί εκείνος να κάνει για να ξεπεράσει την δύσκολη φάση. 

Με αυτή την έννοια, η αυτογνωσία, η αυτοπαρατήρηση, η αυτο-αποδοχή και γενικότερα μια θέση αυτοηγεσίας, είναι εκείνα που βοηθούν τον άνθρωπο να αντιμετωπίσει τις όποιες νέες συνθήκες έρχονται: από τις εξελίξεις της τεχνολογίας, τις νέες δεξιότητες που απαιτούν τα περισσότερα επαγγέλματα, μέχρι τις παραξενιές των εφήβων παιδιών του, ή κάποιους ανεβασμένους δείκτες στο check up του.  Γιατί η στάση που θα υιοθετήσει είναι ξεκάθαρα δική του επιλογή.

 Πιστεύετε ότι η κοινωνία μας βρίσκεται σε ένα «τούνελ μετάβασης» σε επίπεδο αξιών, τεχνολογίας ή νοοτροπίας; Αν ναι, ποιο θα μπορούσε να είναι το «φως» προς την έξοδο;

Η αλήθεια είναι—το δείχνουν και οι έρευνες της Focus Bari— πως η κοινωνία σήμερα είναι αντιμέτωπη και με κρίση αξιών: έλλειψη εμπιστοσύνης στους κλασσικούς «πυλώνες» της κοινωνίας—και με «χάσμα γενεών», και με ραγδαίους ρυθμούς εξέλιξης της τεχνολογίας/ΑΙ που αλλάζει δραματικά τον τρόπο εργασίας, επικοινωνίας, καθημερινότητας.  

Για μένα, το «φως προς την έξοδο» έρχεται καταρχήν ατομικά:  παρ’ ότι σαν λαός έχουμε έντονη μια «παθητική κουλτούρα», θεωρώντας ότι τα κέντρα λήψης αποφάσεων βρίσκονται πολύ πιο ψηλά από εμάς—αυτό το δείχνουν παγκόσμιες έρευνες κουλτούρας των λαών—πιστεύω πως είναι πλέον καιρός, ο κάθε πολίτης, ο κάθε άνθρωπος να πάρει την ευθύνη της ζωής του στα χέρια του, και να μην επαναπαύεται τόσο στο τι θα αποφασίσουν «οι πιο πάνω».  

Επίσης, είναι πολύ σημαντικό για την κοινωνία μας να αναπτυχθεί μεγαλύτερη «συλλογική οπτική»: εκτός από παθητικότητα, ο Έλληνας χαρακτηρίζεται και από ατομικότητα («να είμαι εγώ καλά») και συχνά αδιαφορεί για το σύνολο. Πιστεύω πως είναι η κατάλληλη εποχή να αναπτύξουμε ως λαός μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή, περισσότερο ενδιαφέρον για τις επιπτώσεις της συμπεριφοράς μας προς τους άλλους, από τον τρόπο που οδηγούμε, που φερόμαστε, που επικοινωνούμε.

Και δεν χρειάζεται να περιμένουμε να μας παρακινήσει κάποιος: ο καθένας μας μπορεί να αποτελέσει «φάρο φωτός» μέσα από το προσωπικό του παράδειγμα.