«Υπεροχή» του Robert Greene: Ο δρόμος προς την αριστεία δεν είναι θέμα ταλέντου

 Στο βιβλίο «Υπεροχή», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μετάφραση Χριστόδουλου Λιθαρή, ο συγγραφέας επιχειρεί να αποδομήσει τις συνηθισμένες αντιλήψεις για την επιτυχία, υποστηρίζοντας ότι κάθε άνθρωπος διαθέτει μια μοναδική κλίση, την οποία καλείται να ανακαλύψει και να καλλιεργήσει, αντί να εγκλωβιστεί στις κοινωνικές προσδοκίες ή στον... συνήθη ένοχο: την αναζήτηση της γρήγορης αναγνώρισης.

Αντλώντας παραδείγματα από προσωπικότητες που διέπρεψαν στην επιστήμη, την τέχνη, την επιχειρηματικότητα και την πολιτική, ο Greene περιγράφει τα στάδια της πορείας προς την υπεροχή: από την ανακάλυψη του προσωπικού καλέσματος και τη μαθητεία, έως τη σημασία του μέντορα, της κοινωνικής νοημοσύνης και της δημιουργικής ανεξαρτησίας. Το βιβλίο δεν αποτελεί έναν ακόμη οδηγό αυτοβελτίωσης με εύκολες συνταγές επιτυχίας, αλλά μια ολοκληρωμένη προσέγγιση για το πώς μπορεί κανείς να αξιοποιήσει τις δυνατότητές του μέσα από επίμονη προσπάθεια και συνειδητή εξέλιξη.

Στις γραμμές που ακολουθούν παρουσιάζονται οι βασικές ιδέες του βιβλίου και τα σημαντικότερα διδάγματά του, τα οποία εξακολουθούν να παραμένουν επίκαιρα για όποιον επιδιώκει όχι απλώς την επαγγελματική επιτυχία, αλλά την ουσιαστική προσωπική ολοκλήρωση.

Επανασύνδεση με την έμφυτή μας κλίση

Όπως επισημαίνει ο Robert Greene, όλοι μας διαθέτουμε μια εσωτερική δύναμη που μας καθοδηγεί προς τα καθήκοντα της ζωής σου.

Αυτό ήταν προφανές στην παιδική μας ηλικία, και το πρώτο μας βήμα προς την ολοκλήρωση είναι στην πραγματικότητα πάντα ένα βήμα προς τα μέσα: η επανασύνδεση με αυτή την έμφυτη κλίση.

Το καθήκον της ζωής μας είναι να ανακαλύψει ο καθένας από εμάς τη μοναδικότητά του και να την αξιοποιήσει. Η δύναμη πάντοτε υπάρχει, και έχουμε τη δυνατότητα να αρχίσουμε να κινούμαστε προς αυτή σε οποιαδήποτε στιγμή της ζωής μας.

Όμως, ορισμένοι άνθρωποι, κατά τον συγγραφέα, δεν καταλήγουν ποτέ να γίνουν αυτό που πραγματικά είναι. Σταματούν να εμπιστεύονται τον εαυτό τους, συμμορφώνονται με τις προσδοκίες των γύρω τους και κρύβονται πίσω από μια μάσκα, μην αφήνοντας τους συνανθρώπους τους να δουν τι πραγματικά κρύβεται από πίσω.

Όταν συμβαίνει αυτό, καταλήγουμε σε τομείς που δεν μας αρέσουν πραγματικά και προσπαθούμε να γεμίσουμε τον εαυτό μας με την κατ' επίφαση αγάπη της δημόσιας αποδοχής. Οτιδήποτε κάνουμε με σκοπό τα χρήματα και την άνεση, το πραγματοποιούμε στην ουσία από το άγχος και για να κατευνάσουμε τους γονείς μας. Και οι γονείς μας, με τη σειρά τους, μας ωθούν προς μια πιο σταθερή και επικερδή θέση από -λανθασμένου είδους- φροντίδα.

Ο Greene προτείνει πέντε στρατηγικές για να ξαναβρούμε το κάλεσμά μας:

• Επιστροφή στις ρίζες: Μερικές φορές η κλίση γίνεται ξεκάθαρη όταν ασκούμε μια δραστηριότητα. Συχνά, η κλίση είναι ενστικτώδης και μη λεκτική
• Καταλαβαίνοντας ποια είναι η ιδανική μας επαγγελματική θέση: Οι κορεσμένοι τομείς είναι ελκυστικοί επειδή ακριβώς τους έχει διαλέξει πλήθος κόσμου, όμως είναι εύκολο να χαθεί κανείς α στις πολιτικές ίντριγκες, αμελώντας κατά αυτόν τον τρόπο να επικεντρωθεί στην τελειοποίηση του εαυτού του. Όπως τονίζει ο συγγραφέας, είναι σημαντικό να βρούμε μια θέση στην οποία μπορούμε να κυριαρχήσουμε. 
• Αποφυγή του λάθους δρόμου: Συνειδητοποιώντας ότι βρισκόμαστε σε λάθος επαγγελματικό πεδίο, μπορούμε πλέον να επαναστατήσουμε ενάντια στις δυνάμεις που μας οδήγησαν εκεί. Αν αυτό που μας κατηύθυνε εκεί ήταν μια πατρική φιγούρα, χρειάζεται να δείξουμε ανυπακοή και να χαράξουμε τη δική μας πορεία
• Αφήνοντας πίσω το παρελθόν: Δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουμε εντελώς ό,τι έχουμε κάνει μέχρι τώρα, αλλά μπορούμε σε κάθε περίπτωση να μάθουμε νέους τρόπους για να εφαρμόσουμε τις δεξιότητες και τις εμπειρίες μας
• Εύρεση του δρόμου της επιστροφής: Μερικές φορές παρεκκλίνουμε, ειδικά όταν συναντάμε τον πειρασμό του χρήματος. Αλλά ακόμα κι αν κερδίσουμε τα χρήματα, είναι πολύ πιθανό να νιώθουμε ανικανοποίητοι. Η επιστροφή στην κλίση μας είναι ο δρόμος προς την εκπλήρωση.

Είμαστε ξεχωριστοί και ξεχωριστά είναι και τα σχέδια μας για το μέλλον

Κατά τον συγγραφέα, όταν αντιμετωπίζουμε τις αδυναμίες μας, είναι κρίσιμο να αντισταθούμε στον πειρασμό να γίνουμε σαν τους άλλους. Αντίθετα, χρειάζεται να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε πάνω σε αυτό που κάνουμε καλά, που νιώθουμε ως πραγματικά δικό μας, που μας προσφέρει χαρά, ικανοποίηση, συναισθήματα ολοκλήρωσης, και ας μην είναι κάτι ευρέως γνωστό, με το οποίο ασχολούνται πολλοί.

Δεν χρειάζεται να καταστρώνουμε μεγαλεπήβολα σχέδια για το μέλλον, ειδικά όταν μπορούμε απλά να εστιάσουμε στα άμεσα πλεονεκτήματα που βρίσκονται  μπροστά μας. Αυτό θα μας προσδώσει αυτοπεποίθηση, καθώς και μια ισχυρή βάση από την οποία θα μπορούμε να επεκταθούμε σε μελλοντικές επιδιώξεις. Χωρίς να το καταλάβουμε, σταδιακά θα χτίζουμε το μονοπάτι προς τον σκοπό της ζωής μας.

Πώς θα καταφέρουμε μια επιτυχημένη μαθητεία

Μετά την επίσημη εκπαίδευση, οι περισσότεροι από εμάς ξεκινάμε μια δεύτερη, πρακτική εκπαίδευση, γνωστή ως μαθητεία. Σημαντικό είναι να μην εστιάζουμε  στα χρήματα ή στο «κομμάτι χαρτί» το οποίο συνιστά το εκάστοτε πιστοποιητικό: ο πραγματικός στόχος της μαθητείας είναι η μεταμόρφωση του νου και του χαρακτήρα μας. Χρειάζεται, λοιπόν, να αναζητήσουμε προκλήσεις και βγούμε από τη ζώνη άνεσής μας. Αυτή είναι η στιγμή που φυτεύουμε τον σπόρο προς την αριστεία.

Σύμφωνα με τον Greene, υπάρχουν τρία βασικά βήματα για μια επιτυχημένη μαθητεία:

• Βαθιά παρατήρηση: Χρειάζεται να μάθουμε τις κοινωνικές δυναμικές και τις λεγόμενες δυναμικές εξουσίας, τους άγραφους κανόνες. Είναι μάταιο να προσπαθούμε να εντυπωσιάσουμε τους άλλους δείχνοντας ότι θέλουμε να φτάσουμε στην κορυφή, καθώς κάτι τέτοιο από μόνο του δεν πρόκειται να πείσει. Αν μη τι άλλο, μπορούμε να τους εντυπωσιάσουμε με την προθυμία μας να μάθουμε, και όχι με κενές, μεγαλεπήβολες δηλώσεις.
• Απόκτηση δεξιοτήτων: Με το να επικεντρωνόμαστε σε μία δεξιότητα κάθε φορά, αποφεύγουμε το να ασχολούμαστε με πολλά πράγματα ταυτόχρονα κι έτσι να διασπάται η προσοχή μας. Πρέπει να αποδεχθούμε -κι όμως- το βαρετό και το κουραστικό, και να είμαστε πλήρως παρόντες. Δύο ή τρεις ώρες έντονης συγκέντρωσης είναι σαφώς προτιμότερες από οκτώ ώρες εργασίας με αποσπάσεις της προσοχής. Η συγκεντρωμένη εξάσκηση με την πάροδο του χρόνου δεν μπορεί παρά να αποφέρει αποτελέσματα.
• Πειραματισμός: Κρίσιμο είναι να εφαρμόζουμε στην πράξη και να αξιοποιούμε δημιουργικά τις δεξιότητες που έχουμε αναπτύξει. Μερικοί άνθρωποι δεν πειραματίζονται ποτέ, διότι ο φόβος τους εμποδίζει. Χρειάζεται να αναγκάσουμε τον εαυτό μας να το κάνει πριν νιώσουμε έτοιμοι, κι έτσι θα καταλάβουμε πού στεκόμαστε, ενώ θα λάβουμε επίσης πολύτιμη ανατροφοδότηση, θα γίνουμε πιο ανθεκτικοί και θα αναπτύξουμε μια βασική δεξιότητα: την αποστασιοποίηση μεταξύ του εγώ μας και της εργασίας μας.

Κι όμως, η υποταγή δεν είναι πάντα αδυναμία

Όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, ζούμε σε μια εικονοκλαστική κουλτούρα: μας αρέσει να επιτιθόμαστε και να αποδομούμε κάθε μορφή εξουσίας.

Μερικοί από εμάς πιστεύουν ότι η κριτική είναι ένδειξη νοημοσύνης, ενώ το να μαθαίνει κάποιος κάτι ως υποτακτικός μαθητής είναι ένδειξη αδυναμίας. Στην πραγματικότητα, αυτή δεν είναι κατάλληλη νοοτροπία για να φτάσουμε στην αριστεία. Για να μάθουμε, πρέπει να αφήσουμε πίσω τον φόβο της υποταγής, να αποδεχτούμε και να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν άνθρωποι που βρίσκονται πολύ πιο μπροστά από εμάς στον τομέα μας. Η θέση τους, μάλιστα, δεν οφείλεται σε γνωριμίες ή τύχη, αλλά βασίζεται σε δεξιότητες και γνώσεις. 

Πώς θα εμβαθύνετε τις σχέσεις μας με τον μέντορά μας

• Επιλογή μέντορα με βάση τις ανάγκες μας: Δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να αναζητήσουμε κάποιον που να μοιάζει με τους γονείς μας, αλλά ούτε και να επιλέξουμε κάποιον τυχαία.
• Πίεση για να μας δείξει «σκληρή αγάπη»: Όλοι είναι τόσο πολιτικά ορθοί και μαλακοί σήμερα, κατά τον Greene. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι ακόμη και τα βιβλία αυτοβοήθειας διακηρύσσουν αυτό που θέλουμε να ακούσουμε. Κάτι τέτοιο είναι επιζήμιο, μιας και στην πραγματικότητα χρειάζεται ο μέντοράς μας να μας λέει τις πιο σκληρές αλήθειες, ακόμα κι αν αυτό μας κάνει να αισθανόμαστε άβολα. Μόνο έτσι μπορούμε να εξελιχθούμε.
• Μετουσίωση των ιδεών του μέντορα: Θα μάθουμε, φυσικά, πολύτιμα πράγματα από τις διδασκαλίες του μέντορα, αλλά χρειάζεται να τις εμπλουτίσουμε με τη δική μας προσωπικότητα
• Δημιουργία μιας αμφίδρομης σχέσης: Δεν θα μας βοηθήσει το να λαμβάνουμε μόνο παθητικά πληροφορίες. Αντ' αυτού, θα αποδειχθεί πολύτιμο το να χτίσουμε μια σχέση αλληλεπίδρασης με τον μέντορά μας.

Κοινωνική νοημοσύνη και... ξερό ψωμί

Ο Robert Greene πιστεύει ότι η κοινωνική νοημοσύνη είναι καθοριστική για κάθε είδους δεξιότητα που επιδιώκεις να αποκτήσεις, και αυτό επειδή η επιτυχία χωρίς κοινωνική νοημοσύνη θα είναι απλά πλασματική, καταδικασμένη να μη διαρκέσει σε βάθος χρόνου.

Ο συγγραφέας αναφέρει ότι η κοινωνική νοημοσύνη συνίσταται στο να βλέπει κανείς τους ανθρώπους όπως πραγματικά είναι, τι τους παρακινεί και ποιες είναι οι τάσεις τους προς τη χειραγώγηση. Όλοι μας διαφέρουμε μεταξύ μας, αλλά έχουμε επίσης μια σκοτεινή πλευρά και μια τάση να χειραγωγούμε (ακόμη και αν δεν το πιστεύουμε αυτό για τον εαυτό μας). Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η καλύτερη προσέγγιση είναι αυτή της απόλυτης αποδοχής. Παραθέτει, μάλιστα, τον Σοπενχάουερ, λέγοντας ότι στόχος μας δεν είναι να κρίνουμε τους ανθρώπους και να προσπαθήσουμε να τους αλλάξουμε, αλλά να τους αποδεχόμαστε όπως πραγματικά είναι.

Μόλις ολοκληρώσουμε τη μαθητεία μας, θα παρατηρήσουμε ότι θα μας φανεί ξαφνικά ελκυστικό να χαλαρώσετε ή να επαναπαυτούμε και να επιλέξουμε την ασφάλεια. Πρέπει να αντισταθούμε σθεναρά σε αυτή την παρόρμηση και να ακολουθήσουμε την αντίθετη πορεία. Αυτό θα το καταφέρουμε επεκτείνοντας τις γνώσεις μας σε διαφορετικούς τομείς, πειραματιζόμενοι και αμφισβητώντας τους ίδιους κανόνες που μάθαμε. Η ανάπτυξη και η υιοθέτηση της πρωτοτυπίας θα μας οδηγήσουν σε νέα ύψη επιτυχίας.

Σε μεταγενέστερο σημείο του βιβλίου, ο συγγραφέας αναλύει επίσης ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες παγίδες που καταπνίγουν τη δημιουργικότητά μας:

• Εφησυχασμός: Είναι σαφώς λάθος να θεωρούμε τα πάντα δεδομένα και πιστεύουμε ότι τα ξέρουμε όλα
• Συντηρητισμός: Εμμένουμε σε ό,τι δούλεψε στο παρελθόν και θέλουμε απλά να ανήκουμε σε ένα σύνολο. Φυσικά, εάν ανησυχούμε για την αποτυχία και για το τι πρόκειται να σκεφτούν οι άλλοι, δεν θα καταφέρουμε να κάνουμε ποτέ τίποτα δημιουργικό
• Εξάρτηση: Πρέπει να αποστασιοποιηθούμε από το δικό μας έργο και την τέχνη μας, ώστε να μπορέσουμε να διακρίνουμε την εποικοδομητική κριτική από την άχρηστη, κακεντρεχή κριτική, που απλά φανερώνει εμπάθεια
• Ανυπομονησία: Η δημιουργική διαδικασία απαιτεί συνεχή συγκέντρωση και ένταση, όχι βιασύνη και εύκολες λύσεις. Απαιτείται επίμονη προσήλωση, αυτό που ο Ντα Βίντσι αποκαλούσε «ostinato rigore»
• Μεγαλομανία: Ο συνεχής έπαινος βλάπτει, διότι έτσι θα μάθουμε να δουλεύουμε για να προσελκύσουμε εγκωμιαστικά λόγια και, καθώς το εγώ μας φουσκώνει, θα φτάσουμε να πιστεύουμε ότι είναι η φυσική μας ευφυΐα που μας ώθησε στην κάθε λογής επιτυχία.