50 κλασικά οικονομικά κείμενα: Ένα ταξίδι στην ιστορία των οικονομικών ιδεών

Το βιβλίο του Tom Butler-Bowdon, «50 Κλασικά Οικονομικά Κείμενα – 250 Χρόνια Οικονομικής Σκέψης», που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Διπλογραφία, επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα όχι μέσα από ένα ακόμη εγχειρίδιο οικονομικής θεωρίας, αλλά κυρίως μέσω μιας περιήγησης στα σημαντικότερα έργα που διαμόρφωσαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται ο μέσος αναγνώστης την οικονομία. Η ελληνική έκδοση αριθμεί 394 σελίδες και αποτελεί τη μεταφορά στα ελληνικά του έργου 50 Economics Classics, ενώ κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διπλογραφία.

Η βασική ιδέα του Butler-Bowdon είναι απλή αλλά ιδιαίτερα χρήσιμη: αντί ο αναγνώστης να χρειαστεί να διατρέξει εκατοντάδες ή και χιλιάδες σελίδες οικονομικής βιβλιογραφίας, το βιβλίο λειτουργεί ως ένας χάρτης. Παρουσιάζει 50 σημαντικά έργα και συμπυκνώνει τις βασικές ιδέες τους, δίνοντας την ίδια στιγμή το απαραίτητο ιστορικό και διανοητικό πλαίσιο για να κατανοήσει το αναγνωστικό κοινό γιατί γράφτηκαν και ποια ήταν η επίδρασή τους.

Από τον Άνταμ Σμιθ και τον Πλούτο των Εθνών μέχρι τον Καρλ Μαρξ, τον Τζον Μέιναρντ Κέινς, τον Μίλτον Φρίντμαν, τον Φρίντριχ Χάγιεκ και τον Τόμας Πικετί, ο συγγραφέας παρακολουθεί τη διαδρομή των οικονομικών ιδεών μέσα σε περίπου δυόμισι αιώνες.

Η οικονομία ως ένας διαρκής διάλογος

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του βιβλίου είναι το εξής: Ο Butler-Bowdon δεν μοιάζει να αντιμετωπίζει την οικονομική σκέψη ως μια γραμμική πορεία προς μια τελική και αδιαμφισβήτητη αλήθεια. Απεναντίας, παρουσιάζει διαφορετικές σχολές, προσεγγίσεις και αντιπαραθέσεις. Η οικονομία εμφανίζεται έτσι ως ένας διαρκής διάλογος: για τον ρόλο του κράτους και της αγοράς, για την ελευθερία και την ανισότητα, για την ανάπτυξη και την κρίση, για την εργασία και το κεφάλαιο.

Αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές όταν στο ίδιο βιβλίο συναντώνται τόσο οι κλασικοί θεμελιωτές της οικονομικής σκέψης όσο και μεταγενέστεροι συγγραφείς που προσέγγισαν την οικονομία από διαφορετικές οπτικές. Στις επιλογές περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, έργα του John Kenneth Galbraith, του Milton Friedman, του Friedrich Hayek, του Michael Lewis, του Joseph Stiglitz και του Thomas Piketty, ενώ το εύρος φτάνει μέχρι πιο σύγχρονες συζητήσεις για την τεχνολογία, την επιχειρηματικότητα και τη χρηματοοικονομική αγορά.

Η επιλογή των 50 βιβλίων είναι αναπόφευκτα υποκειμενική. Και ο ίδιος ο Butler-Bowdon δεν επιχειρεί να παρουσιάσει έναν απόλυτο κανόνα για το ποια έργα «πρέπει» να διαβάσει κανείς. Άλλωστε, όπως έχει επισημανθεί και σε κριτική του βιβλίου από το LSE Review of Books, οι επιλογές του είναι ευρείες και διεπιστημονικές, συνδυάζοντας τα αναμενόμενα μεγάλα ονόματα με έργα που βρίσκονται έξω από τον στενό πυρήνα της παραδοσιακής οικονομικής εκπαίδευσης.

Ένα βιβλίο που απευθύνεται τόσο σε οικονομολόγους όσο και σε αναγνώστες που δεν έχουν εντρυφήσει στα οικονομικά

Αυτή ακριβώς η διεύρυνση είναι που καθιστά το βιβλίο ενδιαφέρον και για τον μη ειδικό. Η οικονομία δεν παρουσιάζεται απομονωμένη από την κοινωνία. Οι κάθε λογής οικονομικές αποφάσεις συνδέονται με την πολιτική, την τεχνολογία, την επιχειρηματικότητα, τις κοινωνικές δομές και τις ανθρώπινες συμπεριφορές. Έτσι, το βιβλίο δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε οικονομολόγους ή φοιτητές οικονομικών. Μπορεί να λειτουργήσει εξίσου ως εισαγωγή για έναν αναγνώστη που θέλει να καταλάβει καλύτερα τον κόσμο γύρω του.

Ιδιαίτερα χρήσιμο είναι και το γεγονός ότι ο Butler-Bowdon δεν περιορίζεται σε μια μηχανική περίληψη κάθε έργου. Ο ίδιος επιλέγει να δομήσει τα  κεφάλαιά του με τρόπο τέτοιον ώστε να επιχειρούν να εξηγήσουν γιατί κάθε βιβλίο έχει σημασία, ποια είναι η βασική του ιδέα και σε ποιον βαθμό αυτή εξακολουθεί να έχει ενδιαφέρον σήμερα. Η δομή αυτή μετατρέπει το βιβλίο σε έναν οδηγό ανάγνωσης και, κατά κύριο λόγο, έναν οδηγό για το πού αξίζει να αναζητήσει κανείς περισσότερα.

Ίσως και άθελά του -και αυτό φανερώνει το ταλέντο του- αλλά σίγουρα πετυχημένα, ο συγγραφέας καταφέρνει να δημιουργήσει ένα ανάγνωσμα που δεν αντικαθιστά τα πρωτότυπα έργα, αλλά περισσότερο δημιουργεί την επιθυμία να επιστρέψει κανείς σε αυτά. Ο αναγνώστης μπορεί να ξεκινήσει από μια σύντομη παρουσίαση του Πλούτου των Εθνών, της Γενικής Θεωρίας, του Κεφαλαίου ή ενός σύγχρονου έργου για τις χρηματοπιστωτικές κρίσεις και, στη συνέχεια, να επιλέξει ο ίδιος ποιο μονοπάτι θέλει να ακολουθήσει, χωρίς κάποια εξωτερική πίεση ή καθοδήγηση.

Ερωτήματα που επανέρχονται στον δημόσιο διάλογο εδώ και δεκαετίες 

Σε μια εποχή κατά την οποία οι οικονομικές έννοιες εμφανίζονται καθημερινά στις ειδήσεις -από τον πληθωρισμό και τα επιτόκια μέχρι την ανάπτυξη, το χρέος, τις επενδύσεις και την ανισότητα- η κατανόηση της ιστορίας των οικονομικών ιδεών αποκτά ιδιαίτερη αξία. Οι σημερινές συζητήσεις, όπως αντιλαμβάνεται κανείς, δεν ξεκίνησαν σήμερα. Πολλά από τα ερωτήματα που επανέρχονται στον δημόσιο διάλογο έχουν τεθεί εδώ και δεκαετίες ή και αιώνες, με διαφορετικές κάθε φορά απαντήσεις και υπό διαφορετικές ιστορικές συνθήκες.

Η οικονομική σκέψη δεν είναι ένα κλειστό σύστημα έτοιμων απαντήσεων

Εδώ, λοιπόν, έγκειται και το ουσιαστικό μήνυμα του βιβλίου: η οικονομική σκέψη δεν είναι ένα κλειστό σύστημα έτοιμων απαντήσεων. Περισσότερα θα έλεγε κανείς ότι προσιδιάζει σε μια διαρκή, σταθερή συζήτηση γύρω από δύσκολα και συχνά αλληλοσυγκρουόμενα ερωτήματα. Ποιος πρέπει να έχει τον τελευταίο λόγο, η αγορά ή το κράτος; Πώς δημιουργείται ο πλούτος; Γιατί εμφανίζονται κρίσεις; Πώς εξηγείται η ανισότητα; Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην οικονομική ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη; Και τελικά, πάνω απ' όλα, τι σημαίνει οικονομική πρόοδος;

Το «50 Κλασικά Οικονομικά Κείμενα» δεν φιλοδοξεί να δώσει μία απάντηση σε όλα αυτά, και άρα δεν χρειάζεται να τρομάζει τον μέσο αναγνώστη, ούτε να τον αποθαρρύνει από το να το διαβάσει. Η αξία του βρίσκεται ακριβώς στο ότι παρουσιάζει πολλές από τις σημαντικότερες απαντήσεις που έχουν δοθεί μέχρι σήμερα και αφήνει το αναγνωστικό κοινό να ανακαλύψει με την ησυχία του τις μεταξύ τους συγκλίσεις και αντιθέσεις.

Για κάποιον που θέλει μια πρώτη οργανωμένη γνωριμία με την οικονομική σκέψη, αποτελεί έναν εύχρηστο οδηγό. Για τον πιο έμπειρο αναγνώστη, μπορεί να λειτουργήσει ως υπενθύμιση κλασικών έργων αλλά και ως αφορμή για ανακαλύψεις έξω από τον συνήθη κανόνα. Και για όποιον ενδιαφέρεται όχι μόνο για την οικονομία αλλά για το πώς οι ιδέες διαμορφώνουν τις κοινωνίες, το βιβλίο προσφέρει μια υπενθύμιση ότι πίσω από κάθε οικονομική θεωρία ελλοχεύει μια διαφορετική αντίληψη για τον άνθρωπο, την κοινωνία και -φυσικά- τον κόσμο συνολικά.

Ένα βιβλίο-οδικός χάρτης

Τα «250 χρόνια οικονομικής σκέψης» δεν μπορούν να χωρέσουν σε ένα βιβλίο, πώς θα μπορούσαν άλλωστε; Έτσι κι αλλιώς, ο Butler-Bowdon δεν επιχειρεί να αποδείξει κάτι τέτοιο. Ο συγγραφέας προσφέρει κάτι πιο πρακτικό: έναν χάρτη για να μην χαθεί ο αναγνώστης μέσα στην τεράστια έκταση της οικονομικής βιβλιογραφίας και, ταυτόχρονα, μια πρόσκληση να αναζητήσει μόνος του τα πρωτότυπα έργα.

Αυτός ενδεχομένως να είναι ο καλύτερος τρόπος για να διαβαστεί, όχι δηλαδή ως υποκατάστατο των 50 κλασικών βιβλίων, αλλά ως η αφετηρία για να τα γνωρίσουμε (και γιατί όχι, να τα αγαπήσουμε ή έστω να τα τοποθετήσουμε σε ράφι της βιβλιοθήκης μας για μελλοντική ανάγνωση).