Τουρισμός με όρους βιωσιμότητας: Οι προκλήσεις της επόμενης ημέρας

Η έκδοση του 2023, έκτασης 240 σελίδων, δεν περιορίζεται στην παράθεση ενός θεωρητικού πλαισίου για την αειφορία, αλλά εξετάζει τη σχέση της με τον τουριστικό σχεδιασμό, την επιχειρηματικότητα και ιδιαίτερα τη μικρομεσαία τουριστική επιχείρηση.

Το ενδιαφέρον του βιβλίου βρίσκεται, μεταξύ άλλων, στην προσπάθεια να συνδεθεί η συζήτηση για τη βιώσιμη ανάπτυξη με τις πραγματικές συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργεί η τουριστική οικονομία. Και αυτό, όπως καταλαβαίνει κανείς, έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, όπου η τουριστική δραστηριότητα στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε μικρές και οικογενειακού χαρακτήρα επιχειρήσεις. Όπως επισημαίνεται στην παρουσίαση της έκδοσης, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται ακριβώς στην εφαρμογή των αρχών της αειφορίας στον τουριστικό σχεδιασμό και την τουριστική πολιτική, με επίκεντρο αυτές τις επιχειρήσεις.

Η προσέγγιση του Κιλιπίρη ξεκινά από τις βασικές έννοιες. Η αειφόρος ανάπτυξη εξετάζεται μέσα από αρχές όπως η φέρουσα ικανότητα, η προστασία της βιοποικιλότητας, η διαγενεακή δικαιοσύνη, η συμμετοχή, η ολιστική προσέγγιση και η αρχή της προληπτικότητας. Πρόκειται για έννοιες που συχνά χρησιμοποιούνται στον δημόσιο διάλογο για τον τουρισμό, χωρίς πάντοτε να αποσαφηνίζεται το πρακτικό τους περιεχόμενο. Η συστηματική παρουσίασή τους λειτουργεί ως βάση για να κατανοηθεί στη συνέχεια τι σημαίνει βιώσιμος τουρισμός στην πράξη.

Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνει η εξέταση των επιπτώσεων του τουρισμού στην οικονομία, την κοινωνία, τον πολιτισμό και το περιβάλλον. Η προσέγγιση αυτή έχει αξία επειδή αντιμετωπίζει τον τουρισμό ως ένα σύνθετο σύστημα και όχι απλώς ως έναν μηχανισμό παραγωγής εισοδήματος και απασχόλησης. Η τουριστική ανάπτυξη δημιουργεί οικονομικές ευκαιρίες, αλλά ταυτόχρονα επηρεάζει τον χώρο, τους φυσικούς πόρους, τις τοπικές κοινωνίες και την καθημερινότητα των κατοίκων. Η ισορροπία ανάμεσα σε αυτές τις διαφορετικές διαστάσεις αποτελεί, τελικά, τον πυρήνα της συζήτησης για τη βιωσιμότητα.

Μορφές «νέου τουρισμού» 

Το βιβλίο αποκτά ακόμη μεγαλύτερο πρακτικό ενδιαφέρον όταν περνά από τη γενική θεωρία στις μορφές του «νέου τουρισμού» και στις μεταβολές της τουριστικής συμπεριφοράς. Ο πράσινος, ο υπεύθυνος ή ήπιος, ο εναλλακτικός τουρισμός και ο αγροτουρισμός εντάσσονται σε αυτή την προβληματική, αναδεικνύοντας την ανάγκη διαφοροποίησης του τουριστικού προϊόντος και καλύτερης σύνδεσής του με τα χαρακτηριστικά κάθε προορισμού.

Ο βιώσιμος τουρισμός δεν παρουσιάζεται μόνο ως ζήτημα περιβαλλοντικής προστασίας

Από αυτή την άποψη, ο βιώσιμος τουρισμός δεν παρουσιάζεται μόνο ως ζήτημα περιβαλλοντικής προστασίας. Περιλαμβάνει επίσης την προστασία του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος, τον σεβασμό της τοπικής κοινωνίας, την ενίσχυση της τοπικής ιδιοκτησίας και απασχόλησης, την κατανάλωση τοπικά παραγόμενων προϊόντων και τη συμμετοχή των κατοίκων στη διαμόρφωση του στρατηγικού σχεδιασμού. Η διάσταση αυτή φαίνεται να μεταφέρει τη συζήτηση από το γενικό σύνθημα της «πράσινης ανάπτυξης» στο ερώτημα του ποιοι συμμετέχουν, ποιοι ωφελούνται και πώς κατανέμονται οι επιπτώσεις της τουριστικής δραστηριότητας.

Σύνδεση αειφορίας με επιχειρηματικότητα

Ένα από τα σημεία που ξεχωρίζουν στη θεματολογία της έκδοσης είναι η σύνδεση της αειφορίας με την επιχειρηματικότητα. Το σχετικό κεφάλαιο εξετάζει τις διαφορετικές πρακτικές προσέγγισης, τις αμφίσημες πλευρές της έννοιας του αειφόρου τουρισμού, αλλά και τη σχέση της με το μέγεθος της επιχείρησης. Η επιλογή αυτή είναι ουσιαστική, καθώς η εφαρμογή περιβαλλοντικών και κοινωνικών πρακτικών δεν εξαρτάται μόνο από τη βούληση μιας επιχείρησης, αλλά και από το μέγεθος, τους διαθέσιμους πόρους, την τεχνογνωσία και τη δυνατότητα προσαρμογής της.

Η αναφορά στις μικρομεσαίες τουριστικές επιχειρήσεις αποτελεί, επομένως, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου. Για την ελληνική τουριστική πραγματικότητα, η βιωσιμότητα δεν μπορεί να σχεδιάζεται αποκλειστικά σε επίπεδο μεγάλων ξενοδοχειακών μονάδων ή επενδυτικών σχεδίων. Πρέπει να αφορά και τις μικρότερες επιχειρήσεις που αποτελούν σημαντικό μέρος της παραγωγικής βάσης των ελληνικών προορισμών. Η εξέταση των χαρακτηριστικών τους, των διαφορετικών προσεγγίσεων στην επιχειρηματικότητα και της σχέσης τους με την αειφορία επιχειρεί να φωτίσει ακριβώς αυτή τη διάσταση.

Το φλέγον ζήτημα του υπερτουρισμού

Παράλληλα, το βιβλίο δεν θα μπορούσε να αφήνει εκτός ένα από τα πλέον επίκαιρα -και φλέγοντα- ζητήματα της τουριστικής ανάπτυξης: τον υπερτουρισμό. Το κεφάλαιο που λειτουργεί ως «αντί επιλόγου» εστιάζει στη διαχείριση του φαινομένου και στην αναγκαιότητα εφαρμογής της έννοιας της φέρουσας ικανότητας. Η επιλογή αυτή δείχνει ότι η συζήτηση για τη βιωσιμότητα δεν αφορά μόνο την προστασία του περιβάλλοντος, αλλά εστιάζει και στα όρια που μπορεί να έχει ένας προορισμός ως προς τον αριθμό επισκεπτών, τη χρήση των υποδομών και την πίεση που ασκείται στους διαθέσιμους πόρους.

Η αξία της συγκεκριμένης έκδοσης βρίσκεται στην προσπάθεια να αντιμετωπιστεί η αειφορία ως μια πολυπαραγοντική διαδικασία. Το φυσικό περιβάλλον, η τοπική κοινωνία, η επιχειρηματικότητα, η τουριστική εμπειρία, ο σχεδιασμός και η οικονομική δραστηριότητα δεν αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστές παράμετροι. Απεναντίας, εξατάζονται ως στοιχεία που αλληλεπιδρούν μέσα στον ίδιο προορισμό.

Μια έκδοση που επιχειρεί να συνδέσει τη θεωρητική γνώση με εμπειρικές προσεγγίσεις

Ο Φώτης Κιλιπίρης, καθηγητής στο Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος με διδακτική και ερευνητική δραστηριότητα στον χώρο του τουρισμού, έχει ως βασικό αντικείμενο ενδιαφέροντος τον αειφόρο και βιώσιμο τουρισμό, την τουριστική πολιτική και τη διοίκηση τουριστικών προορισμών. Η συγκεκριμένη έκδοση εντάσσεται συνεπώς σε μια ευρύτερη ακαδημαϊκή ενασχόληση με το ζήτημα και επιχειρεί να συνδέσει τη θεωρητική γνώση με εμπειρικές προσεγγίσεις.

Το «Αειφόρος - Βιώσιμος Τουρισμός και Ανάπτυξη» μπορεί να διαβαστεί, τελικά, ως μια προσπάθεια να τεθούν οι σωστές ερωτήσεις γύρω από το μέλλον της τουριστικής ανάπτυξης: Πόσο μπορεί να αναπτυχθεί ένας προορισμός χωρίς να υπονομεύει τους ίδιους τους πόρους που τον καθιστούν ελκυστικό; Ποιος είναι ο ρόλος της τοπικής κοινωνίας; Πώς μπορούν οι μικρότερες επιχειρήσεις να ενσωματώσουν πρακτικές αειφορίας; Και πώς μετατρέπεται η βιωσιμότητα από γενική κατεύθυνση σε συγκεκριμένη πολιτική και επιχειρηματική πρακτική;

Σε μια χώρα όπου ο τουρισμός αποτελεί βασικό πυλώνα της οικονομικής δραστηριότητας, τα ερωτήματα αυτά δεν αφορούν μόνο την ακαδημαϊκή συζήτηση. Αφορούν την ίδια την ανταγωνιστικότητα και τη μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα των ελληνικών προορισμών. Υπό αυτή την έννοια, η έκδοση του Φώτη Κιλιπίρη επιχειρεί να συμβάλει σε έναν διάλογο που πλέον δεν μπορεί να περιορίζεται στο αν χρειάζεται βιώσιμος τουρισμός, αλλά πρέπει να επικεντρώνεται στο πώς αυτός μπορεί να σχεδιαστεί και να εφαρμοστεί στην πράξη.