«Εργοδότης μου είναι ένας αλγόριθμος»: Όταν η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τον κόσμο της εργασίας

Δημιουργούνται, επομένως, και άλλα εύλογα ερωτήματα: Ποιος αποφασίζει σήμερα για την επαγγελματική μας καθημερινότητα; Ποιος κατανέμει τις εργασίες, αξιολογεί την απόδοσή μας, καθορίζει τους ρυθμούς παραγωγής και επηρεάζει τις εργασιακές μας επιλογές; Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία εισχωρεί σε κάθε πτυχή της οικονομικής και κοινωνικής ζωής, το ερώτημα αποκτά μια νέα, ιδιαίτερη σημασία: 

Οι απαντήσεις δίνονται με τρόπο κατανοητό και επιστημονικό στο βιβλίο «Εργοδότης μου είναι ένας αλγόριθμος», των Antonio Aloisi και Valerio De Stefano, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε μετάφραση του Νίκου Ρούσσου και επιστημονική επιμέλεια της Ειρήνης Ανδριοπούλου.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερα επίκαιρη μελέτη -ίσως από τις πιο επίκαιρες- που επιχειρεί να ρίξει φως στις βαθιές αλλαγές τις οποίες αναπόφευκτα επιφέρει η τεχνητή νοημοσύνη στον κόσμο της εργασίας, μεταφέροντας τη συζήτηση από το επίπεδο της τεχνολογικής καινοτομίας στο πεδίο των ανθρώπινων δικαιωμάτων, της κοινωνικής προστασίας και τελικά της δημοκρατίας.

Η εργασία στην εποχή των αλγορίθμων

Η ψηφιακή μετάβαση έχει σταματήσει να αποτελεί πλέον μια υπόθεση του μέλλοντος, καθώς είναι μια πραγματικότητα που διαμορφώνει ήδη τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, συνεργαζόμαστε και φυσικά συμμετέχουμε στην παραγωγική διαδικασία. Ένα νέο εργασιακό περιβάλλον δημιουργείται χάρη στις ψηφιακές πλατφόρμες, την αυτοματοποιημένη αξιολόγηση, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης και την αλγοριθμική διαχείριση, και αυτό το περιβάλλον, που όμοιό του δεν υπήρχε στο παρελθόν, διέπεται από διαφορετικούς κανόνες και νέες δυνατότητες.

Οι συγγραφείς προσεγγίζουν αυτή τη μετάβαση με επιστημονική τεκμηρίωση και κοινωνική ευαισθησία, τα δύο απαραίτητα συστατικά δηλαδή για να ασχοληθεί κανείς με μια τεχνολογία που σε μεγάλο μέρος του κοινού ενδεχομένως να είναι ακόμη αχαρτογράφητη. Ο Antonio Aloisi και ο Valerio de Stefano αναδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο οι αλγόριθμοι αναλαμβάνουν λειτουργίες που παραδοσιακά ανήκαν στη διοίκηση μιας επιχείρησης, και που αφορούν από την οργάνωση του χρόνου και την κατανομή των καθηκόντων μέχρι την παρακολούθηση και την αξιολόγηση της εργασιακής απόδοσης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η θέση ότι η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει συνολικά τις εργασιακές σχέσεις. Δεν οδηγεί απλώς στην αυτοματοποίηση ορισμένων επαγγελμάτων και η αλλαγή επομένως δεν αφορά μόνο το αν θα εξακολουθήσει να υπάρχει ανάγκη για ανθρώπινη εργασία. Το ερώτημα που προκύπτει είναι εδώ το πώς ακριβώς θα οργανώνεται η ανθρώπινη εργασία στο νέο ψηφιακό περιβάλλον, ποια θα είναι η επακριβής θέση της.

Από την οικονομία των πλατφορμών στη νέα εργασιακή πραγματικότητα

Ένα από τα σημαντικότερα πεδία που εξετάζει το βιβλίο είναι η οικονομία των ψηφιακών πλατφορμών. Πρόκειται για ένα μοντέλο απασχόλησης που έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο παροχής υπηρεσιών, δημιουργώντας νέες μορφές επαγγελματικής δραστηριότητας και διαφορετικές συνθήκες συνεργασίας.

Η εργασία μέσω ψηφιακών εφαρμογών, η περιστασιακή απασχόληση και τα ευέλικτα μοντέλα παροχής υπηρεσιών αποτελούν πλέον αναπόσπαστα στοιχεία της σύγχρονης οικονομίας. Οι συγγραφείς εξετάζουν ενδελεχώς αυτές τις εξελίξεις μέσα από συγκεκριμένες περιπτώσεις και παραδείγματα από την Ευρωπαϊκή Ένωση, το Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Με αυτόν τον τρόπο, το αναγνωστικό κοινό αποκτά μια συγκριτική εικόνα για το πώς διαφορετικά κράτη και θεσμοί επιχειρούν να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις της ψηφιακής οικονομίας. Την ίδια στιγμή, γίνεται σαφές ότι η τεχνολογική εξέλιξη δεν δείχνει να αφορά μόνο τις μεγάλες επιχειρήσεις ή τους εργαζομένους στις ψηφιακές πλατφόρμες. Αγγίζει το εργοστάσιο και εν γένει τη βιομηχανία, την αποθήκη, το γραφείο και, στην ουσία, κάθε χώρο όπου παράγεται εργασία.

Ο άνθρωπος αναπόφευκτα στο επίκεντρο της τεχνολογικής προόδου

Ενδεχομένως η σημαντικότερη συμβολή του βιβλίου να βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο συνδέεται η τεχνολογική καινοτομία με την κοινωνική ευθύνη. Η τεχνητή νοημοσύνη παρουσιάζεται περισσότερο ως ένα εργαλείο του οποίου η αξιοποίηση εξαρτάται από τις επιλογές της κοινωνίας, των επιχειρήσεων και της πολιτείας, και όχι ως μια αυτόνομη δύναμη που καθορίζει αναπόφευκτα το μέλλον, κάτι που ούτως ή άλλως θα ήταν ανακριβές και αποπροσανατολιστικό.

Η τεχνολογία, με άλλα λόγια, μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο σύμμαχο της παραγωγικότητας, της οργάνωσης και της οικονομικής ανάπτυξης, εφόσον όμως, πάνω και πέρα απ' όλα, εντάσσεται σε ένα πλαίσιο που σέβεται τον άνθρωπο και προστατεύει την αξιοπρέπειά του. Διαφορετικά, δεν θα ήταν βιώσιμο αυτό το νέο μοντέλο εργασίας και παραγωγής που σταδιακά προκύπτει.

Εδώ αναδεικνύεται και η ιδιαίτερη σημασία των κοινωνικών δικαιωμάτων στην ψηφιακή εποχή. Η προστασία της εργασίας, η διαφάνεια στη λήψη αυτοματοποιημένων αποφάσεων, η ιδιωτικότητα και η δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής των εργαζομένων στη διαμόρφωση των νέων εργασιακών συνθηκών αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για μια δίκαιη ψηφιακή μετάβαση, και δεν γίνεται να μένουν εκτός συζήτησης.

Το βιβλίο υπενθυμίζει ότι έχει παρέλθει πια η περίοδος όπου η πρόοδος μετρούνταν αποκλειστικά με την ταχύτητα των μηχανών ή την αποτελεσματικότητα των συστημάτων. Απεναντίας, η πρόοδος μετριέται και από το κατά πόσο βελτιώνει τη ζωή των ανθρώπων. Και αυτό είναι ίσως το βασικότερο που (πρέπει να) τη χαρακτηρίζει σε αυτή την εποχή των ραγδαίων μεταβολών.

Ένας νέος οδικός χάρτης για το μέλλον

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά η συζήτηση γύρω από τον ρόλο των θεσμών, των κοινωνικών εταίρων και της πολιτικής εξουσίας. Είναι γεγονός πως η ψηφιακή οικονομία χρειάζεται ένα σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο, ικανό να συγκεράσει την καινοτομία με την προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων.

Οι Aloisi και De Stefano προτείνουν ουσιαστικά μια νέα προσέγγιση για τη διακυβέρνηση της τεχνολογίας, στην οποία η νομοθεσία, ο κοινωνικός διάλογος και η συλλογική εκπροσώπηση των εργαζομένων αποκτούν περίοπτη θέση, ακριβώς στο κέντρο.

Η συμβολή αυτής της προσέγγισης είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς μετατρέπει ένα φαινομενικά τεχνικό ζήτημα σε υπόθεση δημόσιου διαλόγου. Το πώς σχεδιάζονται και χρησιμοποιούνται οι αλγόριθμοι δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των ειδικών της πληροφορικής. Είναι μια επιλογή με οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες.

Ένα βιβλίο που θα «μιλήσει» σε πολλούς

Συνοπτικά, το «Εργοδότης μου είναι ένας αλγόριθμος» είναι ένα βιβλίο που υπερβαίνει τα στενά όρια μιας εξειδικευμένης μελέτης για την τεχνητή νοημοσύνη και το εργατικό δίκαιο. Απευθύνεται, μάλιστα, σε ένα ευρύ κοινό: σε εργαζομένους, εργοδότες, επιστήμονες, φοιτητές, ανθρώπους της πολιτικής και σε κάθε αναγνώστη που θέλει να κατανοήσει σε βάθος τις εξελίξεις που διαμορφώνουν τη μελλοντική κοινωνία.

Το ουσιαστικό μήνυμα που αναδεικνύει είναι ότι το μέλλον της εργασίας δεν πρέπει να αφεθεί αποκλειστικά στους κανόνες της τεχνολογίας και της αγοράς. Χρειάζεται ανθρώπινη κρίση, θεσμική ευθύνη και κοινωνική συμμετοχή.

Ζούμε, όπως και να 'χει, σε μια εποχή όπου οι αλγόριθμοι αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη επιρροή, επομένως το βιβλίο των Aloisi και De Stefano μάς καλεί να ξανασκεφτούμε τη σχέση μας με την εργασία και την τεχνολογική πρόοδο. Κυρίως, μας ωθεί να αντιληφθούμε ότι, ακόμη και όταν ο εργοδότης είναι ένας αλγόριθμος, ο άνθρωπος θα παραμένει στο επίκεντρο των αποφάσεων. Δεν γίνεται λόγος για μια τεχνολογία που θα τεθεί στην κορυφή της εργασιακής πυραμίδας 

Γιατί η πραγματική πρόκληση της ψηφιακής εποχής δεν είναι απλώς να δημιουργήσουμε πιο έξυπνες μηχανές, αλλά να οικοδομήσουμε μια πιο δίκαιη, ανθρώπινη και βιώσιμη κοινωνία.