Βιώσιμη γεωργία: Η μετάβαση ξεκινά από το χωράφι

Ένα σημαντικό κομμάτι που λαμβάνεται υπόψη στους ESG δείκτες είναι και η γεωργία, ένας τομέας που συνδέει άμεσα την ανθρώπινη δραστηριότητα με τη διαχείριση φυσικών πόρων, την επισιτιστική ασφάλεια και τη συνοχή των αγροτικών κοινωνιών. Παράλληλα, είναι υπεύθυνη για σημαντικό ποσοστό των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, της κατανάλωσης νερού και της υποβάθμισης των εδαφών. Σε αυτό το πλαίσιο, η βιώσιμη γεωργία δεν αποτελεί απλώς «καλή πρακτική», αλλά αναγκαία προϋπόθεση για κάθε σοβαρή ESG στρατηγική.

Η γεωργία στο επίκεντρο του περιβαλλοντικού πυλώνα (E)

Στον πυρήνα του περιβαλλοντικού σκέλους των ESG βρίσκεται η διαχείριση των φυσικών πόρων και η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Εδώ, ο ρόλος των αγροτών είναι καθοριστικός. Οι καλλιεργητικές πρακτικές επηρεάζουν άμεσα την υγεία του εδάφους, τη βιοποικιλότητα, την ποιότητα των υδάτων και το ισοζύγιο άνθρακα.

Η μετάβαση σε πρακτικές βιώσιμης ή αναγεννητικής γεωργίας – όπως η ορθολογική χρήση λιπασμάτων, η αμειψισπορά, η μείωση της έντασης κατεργασίας του εδάφους και η αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων ακριβείας – μπορεί να μειώσει σημαντικά τις εκπομπές, να αυξήσει τη δέσμευση άνθρακα και να ενισχύσει την ανθεκτικότητα των αγροτικών συστημάτων. Αντίθετα, η διατήρηση εντατικών και μη βιώσιμων πρακτικών ακυρώνει στην πράξη κάθε περιβαλλοντική δέσμευση που καταγράφεται σε εταιρικές εκθέσεις βιωσιμότητας.

Δεν είναι τυχαίο ότι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), επισημαίνουν διαρκώς πως η γεωργία μπορεί να μετατραπεί από μέρος του προβλήματος σε μέρος της λύσης, εφόσον ενταχθεί σε ολοκληρωμένες στρατηγικές για το κλίμα και το περιβάλλον. 

«Για να είναι βιώσιμη, η γεωργία πρέπει να καλύπτει τις ανάγκες των σημερινών και μελλοντικών γενιών, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα την οικονομική βιωσιμότητα, την περιβαλλοντική υγεία και την κοινωνική και οικονομική ισότητα», αναφέρει ο FAO. 

Αλλά και πολυεθνικοί κολοσσοί αντιλαμβάνονται την ανάγκη της αλλαγής στον πρωτογενή τομέα. «Δεν είναι μόνο για τον άνθρακα. Πρέπει να δούμε το θέμα ολιστικά», σημειώνει ο Owen Bethell, Sustainability Co-Financing Lead της Nestlé, τονίζοντας ότι η μετάβαση στη βιώσιμη γεωργία προϋποθέτει ταυτόχρονα προστασία της βιοποικιλότητας, υγεία του εδάφους και οικονομική βιωσιμότητα των αγροτών.

Για τα ESG, αυτό σημαίνει ότι οι περιβαλλοντικοί δείκτες δεν μπορούν να περιορίζονται στις άμεσες εκπομπές μιας επιχείρησης, αλλά οφείλουν να καλύπτουν ολόκληρη την αλυσίδα αξίας, ξεκινώντας από το χωράφι.

Ο κοινωνικός ρόλος των αγροτών στον πυλώνα S

Μιας και το τελευταίο διάστημα, ο πρωτογενής τομέας πρωταγωνιστεί στην ειδησεογραφική επικαιρότητα της χώρας, πρέπει να τονιστεί ότι οι αγρότες διασφαλίζουν όχι μόνο την παραγωγή τροφίμων αλλά και τη βιωσιμότητα ολόκληρων τοπικών οικονομιών. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η γήρανση του αγροτικού πληθυσμού και οι χαμηλές απολαβές αποτελούν σοβαρά κοινωνικά ζητήματα, τα οποία δεν μπορούν να αγνοηθούν από ένα πλαίσιο που φιλοδοξεί να αποτυπώσει κοινωνική υπευθυνότητα.

Η βιώσιμη γεωργία συνδέεται άμεσα με δίκαιες αμοιβές, αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας και πρόσβαση των αγροτών σε γνώση, τεχνολογία και χρηματοδότηση. Παράλληλα, επηρεάζει την ποιότητα και την ασφάλεια των τροφίμων, ζήτημα που αφορά το σύνολο της κοινωνίας. Ένα ESG αφήγημα που αγνοεί τις συνθήκες ζωής και εργασίας στον πρωτογενή τομέα, αδυνατεί να καλύψει ουσιαστικά τον κοινωνικό του πυλώνα.

Από το χωράφι στα ESG reports

Για επιχειρήσεις τροφίμων, αλυσίδες λιανικής, σουπερ μάρκετ, τράπεζες και επενδυτές, η σύνδεση με τη γεωργία δεν είναι θεωρητική. Οι κλιματικοί κίνδυνοι, η μεταβλητότητα της παραγωγής και οι κοινωνικές πιέσεις στις αγροτικές περιοχές επηρεάζουν άμεσα την ασφάλεια της εφοδιαστικής αλυσίδας και τη χρηματοοικονομική απόδοση. Δεν είναι τυχαίο ότι τα νέα ευρωπαϊκά πρότυπα αναφοράς βιωσιμότητας (ESRS), στο πλαίσιο της Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), απαιτούν ολοένα και πιο λεπτομερή χαρτογράφηση των επιπτώσεων σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας.

Σε αυτό το περιβάλλον, η βιώσιμη γεωργία μετατρέπεται σε κρίσιμο δείκτη αξιοπιστίας για τα ESG reports. Επενδύσεις που δεν συνοδεύονται από μετρήσιμη βελτίωση στις αγροτικές πρακτικές, κινδυνεύουν να χαρακτηριστούν ως επιφανειακές ή ακόμη και ως greenwashing.

Η ελληνική διάσταση

Στην Ελλάδα, όπου ο πρωτογενής τομέας παραμένει σημαντικός τόσο οικονομικά όσο και κοινωνικά, η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει ήδη την παραγωγικότητα, τη διαθεσιμότητα νερού και τη βιωσιμότητα παραδοσιακών καλλιεργειών. Την ίδια στιγμή, οι Έλληνες αγρότες καλούνται να προσαρμοστούν σε νέες απαιτήσεις, συχνά χωρίς την απαραίτητη τεχνική και χρηματοδοτική στήριξη.

Αν τα ESG πρόκειται να αποτελέσουν πραγματικό μοχλό μετάβασης και όχι απλώς ένα επικοινωνιακό εργαλείο, τότε η ενσωμάτωση της βιώσιμης γεωργίας στις πολιτικές, στη χρηματοδότηση και στη στρατηγική των επιχειρήσεων είναι μονόδρομος.

Η βιώσιμη γεωργία δεν είναι περιφερειακό ζήτημα των ESG. Είναι θεμέλιο του περιβαλλοντικού και κοινωνικού τους περιεχομένου. Χωρίς αγρότες που στηρίζονται, εκπαιδεύονται και ανταμείβονται δίκαια για βιώσιμες πρακτικές, κανένα ESG αφήγημα δεν μπορεί να θεωρηθεί σοβαρό ή αξιόπιστο. Και όσο οι προκλήσεις της κλιματικής κρίσης εντείνονται, τόσο πιο ξεκάθαρο γίνεται ότι η μετάβαση ξεκινά από το χωράφι.