Το κλιματικό κόστος ενός ακόμα πολέμου

Φέρνω συχνά στο μυαλό μου τον πατέρα μου και μια σειρά αγαπημένων βιβλίων του, που τελικά πέρασαν στα δικά μου χέρια και έχουν σήμερα περίοπτη θέση στη βιβλιοθήκη μου, τα «Φοβερά Ντοκουμέντα», με σημαντικές αναφορές σε πολέμους που συγκλόνισαν την ανθρωπότητα τον αιώνα που πέρασε. Θυμάμαι να μου προτείνει ένα από τα πιο συνταρακτικά βιβλία της σειράς, για την ατομική βόμβα στη Χιροσίμα. Με είχαν σοκάρει βαθιά οι εικόνες της απόλυτης καταστροφής: οι σκιές των ανθρώπων πάνω στους τοίχους μετά την εξαΰλωσή τους, και μια ισοπεδωμένη πόλη. Μια εξαφανισμένη πόλη.

Ο πόλεμος, όπου κι όποτε κι αν εκτυλίσσεται, με όποια όπλα κι αν γίνεται, έχει έναν και μόνο παρονομαστή, την καταστροφή. Αναπόφευκτα, το μυαλό μου επιστρέφει στο σήμερα. Ο πόλεμος στο Ιράν δεν είναι πυρηνικός, ούτε περιλαμβάνει μάχες σώμα με σώμα. Κι όμως, οι επιπτώσεις του είναι βαθιά καταστροφικές για τις περιοχές όπου διεξάγεται. Και το περιβάλλον μετρά τις δικές του απώλειες.

Μεθοδολογία και πραγματική έκταση του αποτυπώματος

Μια από τις πρώτες συστηματικές αποτιμήσεις του κλιματικού αποτυπώματος του πολέμου στο Ιράν έρχεται από το «Climate and Community Institute», αποκαλύπτοντας μια διάσταση της σύγκρουσης που συχνά παραμένει εκτός δημόσιας συζήτησης, τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που προκύπτουν από τις ίδιες τις πολεμικές επιχειρήσεις και τις καταστροφές που αυτές προκαλούν.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα ευρήματα αποτελούν συντηρητική εκτίμηση, καθώς στηρίζονται σε διαθέσιμα δεδομένα που σε συνθήκες πολέμου είναι συχνά ελλιπή ή αποσπασματικά. Ως εκ τούτου, το πραγματικό αποτύπωμα ενδέχεται να είναι υψηλότερο, ιδιαίτερα αν ληφθούν υπόψη παράγοντες που δεν έχουν ακόμη καταγραφεί ή ποσοτικοποιηθεί.

Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει και μια ευρύτερη πρόκληση: την απουσία συστηματικής καταγραφής των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των πολεμικών συγκρούσεων. Η συγκεκριμένη ανάλυση έρχεται να καλύψει, έστω εν μέρει, αυτό το κενό, προσφέροντας ένα πρώτο πλαίσιο κατανόησης της σύνδεσης μεταξύ πολέμου και κλιματικής επιβάρυνσης.

Πόλεμος Vs περιβάλλον

Σύμφωνα με την ανάλυση του Ινστιτούτου, οι εκπομπές κατά τις πρώτες 14 ημέρες της σύγκρουσης ανήλθαν σε περίπου 5,05 εκατομμύρια τόνους ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα (CO₂e).Το ισοδύναμο διοξειδίου του άνθρακα είναι μία ενιαία μονάδα που αποτυπώνει τη συνολική επίδραση όλων των αερίων του θερμοκηπίου στο κλίμα. Το μέγεθος αυτό, όπως επισημαίνουν οι ερευνητές, δεν αφορά μόνο τις άμεσες στρατιωτικές δραστηριότητες, αλλά ένα ευρύτερο σύστημα εκπομπών που περιλαμβάνει την καταστροφή υποδομών και την καύση καυσίμων, αλλά και επιπτώσεις που εκτείνονται πέρα από την άμεση φάση των επιχειρήσεων. Με άλλα λόγια, στο συνολικό αποτύπωμα συνυπολογίζεται και το «κλιματικό κόστος» της αποκατάστασης που θα ακολουθήσει.

Ανοικοδόμηση

Η απώλεια του δομημένου περιβάλλοντος δεν σημαίνει μόνο άμεση απελευθέρωση ρύπων, αλλά και απώλεια του λεγόμενου «ενσωματωμένου άνθρακα» σε υλικά όπως το τσιμέντο και ο χάλυβας, καθώς και ανάγκη για εκ νέου παραγωγή τους στο μέλλον. Όπως υπογραμμίζεται στην ανάλυση, η ανοικοδόμηση που θα ακολουθήσει μπορεί να αποτελέσει έναν από τους βασικούς παράγοντες αύξησης των εκπομπών σε βάθος χρόνου.

Καταστροφές σε ενεργειακές υποδομές

Σημαντική είναι και η συμβολή των επιθέσεων σε ενεργειακές υποδομές, όπως διυλιστήρια και αποθήκες καυσίμων, οι οποίες οδηγούν σε εκτεταμένη καύση πετρελαϊκών προϊόντων και ενίσχυση των άμεσων εκπομπών CO₂. Παράλληλα, οι ίδιες οι στρατιωτικές επιχειρήσεις —μέσω της χρήσης αεροσκαφών, οχημάτων και λοιπού εξοπλισμού— προσθέτουν ένα επιπλέον, αν και μικρότερο σε σχέση με τις υποδομές, ποσοστό στο συνολικό αποτύπωμα.

Σε κάθε περίπτωση, το βασικό συμπέρασμα της μελέτης είναι σαφές: ο πόλεμος δεν παράγει μόνο άμεσες καταστροφές, αλλά και ένα διαρκές κλιματικό κόστος, το οποίο εκτείνεται πολύ πέρα από τη διάρκεια των εχθροπραξιών. Οι εκπομπές αναμένεται να αυξηθούν, τόσο λόγω της έντασης των στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Ο πόλεμος στο Ιράν αναδεικνύει με τον πιο ωμό τρόπο μια πραγματικότητα που σπάνια αποτυπώνεται στους αριθμούς: κάθε σύγκρουση αφήνει πίσω της όχι μόνο ανθρώπινες και υλικές απώλειες, αλλά και ένα βαρύ, συσσωρευμένο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Ένα αποτύπωμα που δεν σταματά με τη λήξη των εχθροπραξιών, αλλά συνεχίζει να επιβαρύνει το κλίμα μέσα από την αποκατάσταση και την επιστροφή στην «κανονικότητα». Σε μια εποχή όπου η κλιματική κρίση απαιτεί άμεση και συντονισμένη δράση, το πραγματικό κόστος του πολέμου αποδεικνύεται τελικά πολύ μεγαλύτερο από αυτό που φαίνεται στο πεδίο των συγκρούσεων.