Από την τσιμεντούπολη στη ζωντανή πόλη

Στην εποχή της κλιματικής κρίσης, η σχέση μας με την πόλη καλείται να επαναπροσδιοριστεί ουσιαστικά και άμεσα. Το αστικό περιβάλλον δεν αποτελεί απλώς το σκηνικό της καθημερινότητάς μας, αλλά έναν δυναμικό οργανισμό που επηρεάζει –και επηρεάζεται από– τις επιλογές μας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδύονται νέες πρακτικές και εργαλεία που μετατρέπουν την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση από θεωρία σε βιωματική εμπειρία. Οι «κλιματικοί περίπατοι» αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετάβασης: μια καινοτόμος προσέγγιση που προσκαλεί τον πολίτη να δει, να μετρήσει και τελικά να κατανοήσει την πόλη του με διαφορετικό τρόπο.

Παράλληλα, η έννοια της πράσινης υποδομής επαναπροσδιορίζει τον ρόλο της φύσης μέσα στον αστικό ιστό. Η επιλογή των κατάλληλων δέντρων, η ενίσχυση του «ζωντανού» εδάφους και η μετάβαση από τις «γκρίζες» στις «ζωντανές» υποδομές δεν αποτελούν απλώς αισθητικές παρεμβάσεις, αλλά κρίσιμες στρατηγικές για την αντιμετώπιση φαινομένων όπως η αστική υπερθέρμανση και οι πλημμύρες. Σε αυτό το μεταβατικό στάδιο, η καλλιέργεια μιας νέας κλιματικής κουλτούρας δεν είναι μόνο ζητούμενο, αλλά προϋπόθεση για τη διαμόρφωση βιώσιμων, ανθεκτικών και ανθρώπινων πόλεων.

Θα μπορούσε όμως όλη αυτή η θεωρία να γίνει πράξη, ειδικά σε πόλεις όπως η Αθήνα; Η Μαριάνθη Ράππου, Πρέσβειρα του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα, Αρχιτέκτων Τοπίου, Garden Coach, podcaster, Garden & Sustainability web Columnist, εκτιμά πως υπάρχει ακόμα περιθώριο αλλαγής. 

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, τί είναι οι κλιματικοί περίπατοι; «Είναι μια οργανωμένη, βιωματική δράση που μετατρέπει την πόλη σε ανοιχτό εργαστήριο, αναφέρει η κα Ράππου. Δεν πρόκειται για απλές βόλτες στην πόλη, αλλά για διαδρομές μετασχηματίζουσας μάθησης όπου συνδυάζεται η περιβαλλοντική εκπαίδευση με τη συμμετοχική χαρτογράφηση. Οι πολίτες σταματούν να είναι θεατές· παρατηρούν τα δέντρα, μετρούν τη θερμοκρασία με αισθητήρες και αντιλαμβάνονται πώς το τοπίο επηρεάζει την καθημερινότητά τους. Είναι το εργαλείο που μετατρέπει την αφηρημένη ‘κλιματική κρίση’ σε προσωπική εμπειρία και δέσμευση».

Τα δέντρα = κλιματιστικά!

«Η κατάλληλη επιλογή δένδρων δεν αφορά μόνο το αισθητικό αποτέλεσμα, αποτελεί κρίσιμη Πράσινη Στρατηγική Υποδομή, αναφέρει η κα Ράππου. Δηλαδή το καλοκαίρι δένδρα με πλούσια κόμη όπως η Μελικουκιά (Celtis australis),  λειτουργούν ως φυσικά κλιματιστικά. Μέσω της διαπνοής και της σκίασης, μειώνουν την αισθητή θερμοκρασία έως και 10°C.  Αντίστοιχα τον χειμώνα  εφαρμόζουμε τις αρχές του βιοκλιματικού σχεδιασμού, επιλέγοντας φυλλοβόλα δέντρα κοντά στα κτίρια, ώστε να επιτρέπουν στις ηλιακές ακτίνες να περνούν και να θερμαίνουν φυσικά τους χώρους. Παράλληλα, χρησιμοποιούμε είδη που απορροφούν μεγάλες ποσότητες νερού, λειτουργώντας ως φυσικά σφουγγάρια που συγκρατούν τα όμβρια ύδατα προλαμβάνοντας τις πλημμύρες. Εξαιρετικό παράδειγμα για water management είναι η Λικιδάμβαρη (Liquidambar styraciflua ή Υγράμβαρη), αφού όπως αποκαλύπτει και το όνομά της λατρεύει το νερό».

Πόσο εύκολο είναι όμως να εφαρμοστούν οι στρατηγικές πράσινης υποδομής σε πόλεις όπως τα αστικά κέντρα της Ελλάδας; Το κακό έχει ήδη γίνει και αν συγκρίνει κανείς τους χώρους, τα πάρκα, τους δρόμους, τα πεζοδρόμια και τον τρόπο μετακίνησης των πολιτών με τις χώρες της υπόλοιπης Ευρώπης, θα καταλάβει γιατί οι πόλεις μας χαρακτηρίζονται «τσιμεντουπόλεις».

«Η τσιμεντούπολη μπορεί να αλλάξει ριζικά αν υιοθετήσουμε τη λογική της «πόλης-σφουγγάρι», αντικαθιστώντας, όπου είναι δυνατό, την άσφαλτο με κήπους βροχής και πάρκα τσέπης που λειτουργούν ως φυσικά φίλτρα και δεξαμενές, μετατρέποντας το αστικό περιβάλλον από μια σφραγισμένη, αδιαπέραστη επιφάνεια σε ένα δυναμικό, γόνιμο οικοσύστημα που προλαμβάνει τις πλημμύρες και δροσίζει φυσικά τις γειτονιές, αναφέρει η κα Ράππου».

Το «ζωντανό χώμα» στις πόλεις είναι το έδαφος που διατηρεί τη βιολογική του λειτουργία, παραμένοντας διαπερατό και ελεύθερο από τσιμέντο, ώστε να μπορεί να «αναπνέει», να απορροφά το νερό της βροχής και να φιλοξενεί μικροοργανισμούς και ρίζες.

Με ποιο τρόπο; Περνώντας από τις «γκρίζες» στις «πράσινες» υποδομές, θα μας πει η κα Ράππου. Αντί για απλούς αγωγούς ομβρίων, δημιουργούμε κήπους βροχής. Αντί για γυμνές ταράτσες και τοίχους, επενδύουμε σε δώματα και κάθετη φύτευση. Οι ζωντανές υποδομές αυτορυθμίζονται, προσφέρουν οικοσυστημικές υπηρεσίες ενώ αναβαθμίζουν αισθητικά το τοπίο, μειώνοντας ταυτόχρονα το ενεργειακό αποτύπωμα των κτιρίων.

«Βρισκόμαστε σε ένα μεταβατικό στάδιο, τονίζει η κα Ράππου. Όταν ένας πολίτης λέει ‘Περνάω από εδώ δέκα χρόνια και δεν είχα παρατηρήσει ποτέ αυτό το υπέροχο δέντρο’, εκεί γεννιέται η κουλτούρα. Στόχος είναι να βοηθήσουμε τον πολίτη να «δει» την πόλη του με άλλο μάτι. Εργαλεία όπως οι κλιματικοί περίπατοι προσφέρουν το απαραίτητο know-how και το αίσθημα ότι ανήκουμε σε μια κοινή προσπάθεια, μετατρέποντας την προσωπική ανησυχία σε συλλογική δράση. Όπως λέει η παροιμία, κοινωνία υπάρχει εκεί που οι άνθρωποι φυτεύουν δέντρα, στη σκιά των οποίων ξέρουν ότι δεν θα καθίσουν ποτέ».