Παρατηρητήριο Κυκλικής Οικονομίας: Μετρώντας την κυκλική μετάβαση της Ελλάδας

Η κυκλική οικονομία αποτελεί πλέον βασικό άξονα της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής και οικονομικής πολιτικής. Για να γνωρίζουμε, όμως, εάν η μετάβαση αυτή πραγματοποιείται στην πράξη, χρειάζονται μετρήσιμα στοιχεία. Πόσους φυσικούς πόρους καταναλώνουμε; Πόσα απόβλητα παράγουμε; Τι ποσοστό επιστρέφει στην οικονομία ως δευτερογενής πρώτη ύλη; Πόσο προχωρούν η επαναχρησιμοποίηση και η ανακύκλωση και πόσο συμβάλλουν οι δραστηριότητες της κυκλικής οικονομίας στην απασχόληση και την καινοτομία;

Σε αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να δώσει συστηματικές απαντήσεις το Παρατηρητήριο Κυκλικής Οικονομίας, το οποίο δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του ολοκληρωμένου έργου LIFE-IP CEI-Greece – «Εφαρμογή της Κυκλικής Οικονομίας στην Ελλάδα». Πρόκειται για έναν μηχανισμό παρακολούθησης της προόδου της χώρας προς ένα περισσότερο βιώσιμο και κυκλικό οικονομικό μοντέλο, ο οποίος συγκεντρώνει και οργανώνει δεδομένα για κρίσιμες παραμέτρους της μετάβασης.

Η «ακτινογραφία» της κυκλικότητας

Η πιο πρόσφατη 2η Διετής Αναφορά του Παρατηρητηρίου, δίνει μια αρκετά ξεκάθαρη εικόνα. 

Ένας από τους χαρακτηριστικότερους δείκτες είναι το ποσοστό κυκλικής χρήσης υλών, δηλαδή το μερίδιο των υλικών που ανακτώνται και επιστρέφουν στην οικονομία, περιορίζοντας αντίστοιχα τη χρήση πρωτογενών πρώτων υλών. Στην Ελλάδα ο δείκτης βρισκόταν στο 4,2% το 2020, αυξήθηκε στο 6,3% το 2022, αλλά το 2023 υποχώρησε στο 5,2%. Με άλλα λόγια, παρά τη βελτίωση που είχε προηγηθεί, μόνο ένα μικρό μέρος των υλικών που χρησιμοποιούνται στην ελληνική οικονομία προέρχεται από ανάκτηση και επανεισάγεται στον οικονομικό κύκλο.

Χαμηλούς δείκτες καταγράφουν και τα αστικά απόβλητα. Σύμφωνα με την ίδια αναφορά, η παραγωγή τους αυξήθηκε από 499 κιλά ανά κάτοικο το 2020 σε 519 κιλά το 2022. Την ίδια περίοδο, το ποσοστό ανακύκλωσης αστικών αποβλήτων μειώθηκε από 18,1% σε 17,3%.

Οι αριθμοί αυτοί έχουν ιδιαίτερη σημασία για την κυκλική μετάβαση. Η κυκλική οικονομία δεν αφορά απλώς το τι κάνουμε με ένα προϊόν όταν γίνει απόβλητο. Βασική επιδίωξη είναι να περιορίζεται εξαρχής η κατανάλωση πόρων και η παραγωγή αποβλήτων, να παρατείνεται η διάρκεια ζωής των προϊόντων και τα υλικά να παραμένουν για περισσότερο χρόνο μέσα στην οικονομία.

Ποιος δίνει τα στοιχεία;

Πίσω από τους δείκτες του Παρατηρητηρίου βρίσκεται ένα σύστημα παρακολούθησης στο οποίο, ανάλογα με τον δείκτη, προσδιορίζεται η αρμόδια αρχή και η διαθεσιμότητα των στοιχείων. Στο πλαίσιο του LIFE-IP CEI-Greece έχουν αναπτυχθεί δείκτες, μεθοδολογίες και πρωτόκολλα/πηγές συλλογής δεδομένων για την παρακολούθηση της κυκλικής οικονομίας στην Ελλάδα.

Η ΕΛΣΤΑΤ αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στον δείκτη της συνολικής ανακύκλωσης αποβλήτων, εξαιρουμένων των βασικών ορυκτών αποβλήτων, ενώ ο ΕΟΑΝ σε δείκτες που αφορούν ειδικά ρεύματα, όπως οι συσκευασίες, τα απόβλητα ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού, οι μπαταρίες, τα οχήματα τέλους κύκλου ζωής και τα μεταχειρισμένα ελαστικά.

Περισσότερα από μια μέτρηση της ανακύκλωσης

Το Παρατηρητήριο περιλαμβάνει δείκτες που αφορούν την παραγωγή και κατανάλωση, τη διαχείριση αποβλήτων, τις δευτερογενείς πρώτες ύλες, την ανταγωνιστικότητα και την καινοτομία, καθώς και την ενέργεια, το κλίμα και το νερό.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει, για παράδειγμα, η παραγωγικότητα των πόρων, η οποία αποτυπώνει πόση οικονομική αξία δημιουργείται σε σχέση με τα υλικά που καταναλώνονται. Όσο μεγαλύτερη αξία παράγεται με μικρότερη χρήση φυσικών πόρων τόσο περισσότερο η οικονομική δραστηριότητα αποσυνδέεται από την κατανάλωσή τους.

Στο μικροσκόπιο μπαίνουν επίσης ειδικά ρεύματα αποβλήτων –από συσκευασίες και ηλεκτρικό και ηλεκτρονικό εξοπλισμό μέχρι μπαταρίες, οχήματα τέλους κύκλου ζωής, ελαστικά και απόβλητα έλαια– αλλά και η κατανάλωση νερού, η επαναχρησιμοποίησή του, η ενεργειακή ένταση και οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τον τομέα των αποβλήτων.

Παράλληλα, παρακολουθούνται οι επενδύσεις, η απασχόληση και η προστιθέμενη αξία σε κλάδους που σχετίζονται με την κυκλικότητα, καθώς και η καινοτομία.

Από τη μέτρηση στην πολιτική

Η σημασία του Παρατηρητηρίου βρίσκεται στη δυνατότητα να δημιουργηθεί μια διαχρονική εικόνα της ελληνικής κυκλικής οικονομίας. Η 2η Διετής Αναφορά αποτελεί μέρος της Δράσης D2 του LIFE-IP CEI-Greece, η οποία αφορά την παρακολούθηση των δεικτών σε εθνική κλίμακα και σε βασικούς οικονομικούς τομείς και αλυσίδες αξίας.

Οι δείκτες μπορούν έτσι να αποτυπώνουν την εξέλιξη της χώρας σε επιμέρους πεδία της κυκλικής οικονομίας και να αναδεικνύουν τόσο τις θετικές όσο και τις αρνητικές μεταβολές. 

Γιατί τελικά το ερώτημα δεν είναι μόνο αν η Ελλάδα έχει υιοθετήσει την κυκλική οικονομία ως στόχο. Είναι πόσο κυκλική γίνεται στην πράξη. Και αυτό μπορεί να απαντηθεί μόνο εάν η μετάβαση μετριέται.