Τι καιρός μάς περιμένει, Θεέ μου;

Μόλις έχουμε περάσει τα σύνορα Ιταλίας προς βορρά και οδεύουμε, μέσω Brennero del Autostrada, που μετονομάζεται σε Brenner Autobahn καθώς διασχίζουμε την Αυστρία, προς Ινσμπρουκ. Το τοπίο είναι μαγευτικό. Ο ήλιος ξεκινά να δύει στην κοιλάδα και τα πρώτα φώτα από τα χωριά στους πρόποδες των Άλπεων ανάβουν. Τα τιρολέζικα σπίτια, οι πλαγιές, ολόκληρο το τοπίο μοιάζουν βγαλμένα από παραμύθι. Το βλέμμα του Στράτου, όμως, έχει σταθεί στην άκρη της ασφάλτου. «Παιδιά, κοιτάξτε τι φτιάχνουν οι Αυστριακοί!».

Εμείς θαυμάζουμε τα βουνά, εκείνος παρατηρεί τις υποδομές. Ένα δίκτυο συλλογής βρόχινου νερού εκτείνεται κατά μήκος του δρόμου και, όπως φαίνεται, κατευθύνεται προς τις διπλανές καλλιέργειες. Σε ορισμένα σημεία γίνονται επισκευές. Είναι καλοκαίρι, αλλά εμείς διαβάζουμε σε αυτή την εικόνα την προετοιμασία για τις βροχές που θα ακολουθήσουν. Συνεχίζουμε τη διαδρομή με θαυμασμό και την αναπόφευκτη, κάπως πικρή σύγκριση με τη χώρα μας.

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από εκείνη την εκδρομή στην Αυστρία, αλλά η σκηνή επιστρέφει στη μνήμη κάθε φθινόπωρο, μαζί με τα ίδια ερωτήματα. Θα βρέξει αρκετά; Θα χιονίσει; Τι καιρό μας επιφυλάσσουν οι μήνες που έρχονται; Και πόσο από το βρόχινο νερό θα μπορέσουμε τελικά να αξιοποιήσουμε;

Οι τάσεις

Η συζήτηση με τον κ. Κώστα Λαγουβάρδο, φυσικό-μετεωρολόγο και Διευθυντή Ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, φωτίζει τις τάσεις που διαμορφώνουν τις εποχές μας. 

Όπως αναφέρει ο κ. Λαγουβάρδος, η σαφέστερη αλλαγή αφορά τη θερμοκρασία, η οποία ανεβαίνει σε όλες τις εποχές του χρόνου. «Η θερμοκρασία στον πλανήτη θα συνεχίσει να ανεβαίνει για αρκετές δεκαετίες ακόμα. Ζητούμενο είναι να περιοριστεί η ταχύτητα αυτής της αύξησης, όχι να αναστραφεί αυτή η κατάσταση, κάτι που δυστυχώς δεν είναι εφικτό. Οι αλλαγές στη θερμοκρασία του πλανήτη μας γίνονταν πάντα, αλλά ήταν πολύ πιο αργές. Τα τελευταία 30 χρόνια, ανθρωπογενείς παράγοντες έχουν οδηγήσει σε ραγδαία άνοδο της θερμοκρασίας, γεγονός που εξηγείται από την παρουσία διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, ενός αερίου του θερμοκηπίου που εκλύεται σε μεγάλες ποσότητες από την καύση ορυκτών καυσίμων, όπως το πετρέλαιο, ο λιγνίτης και το φυσικό αέριο».

Οι βροχές και τα χιόνια

Στις βροχές, αντίθετα, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. «Οι βροχές γενικά στη χώρα μας, τα τελευταία 20–30 χρόνια, δεν έχουν αξιόλογες μεταβολές», επισημαίνει. Στη Δυτική Ελλάδα καταγράφονται τοπικά αυξήσεις, ενώ μικρές μειώσεις παρατηρούνται στην ανατολική Πελοπόννησο, την ανατολική Κρήτη και τις Κυκλάδες.

Η άνοδος της θερμοκρασίας, ωστόσο, αλλάζει τη μορφή με την οποία φτάνει το νερό στο έδαφος. Η βροχή εμφανίζεται σε μεγαλύτερα υψόμετρα, ενώ το χιόνι υποχωρεί ψηλότερα, τονίζει ο κ. Λαγουβάρδος, επισημαίνοντας ότι η μείωση είναι ιδιαίτερα αισθητή την τελευταία δεκαετία. Σε ορεινές περιοχές της βορειοδυτικής Ελλάδας, όπου πριν από 30 χρόνια η χιονοκάλυψη διαρκούσε περίπου έξι μήνες, σήμερα έχει περιοριστεί στους τέσσερις.

Η απώλεια αυτή έχει σημασία για τα υδατικά αποθέματα. «Το χιόνι είναι αυτό που θέλουμε, γιατί λιώνει αργά», εξηγεί ο κ. Λαγουβάρδος. «Η σταδιακή τήξη του τροφοδοτεί πιο ομαλά τους υδροφόρους ορίζοντες. Αντίθετα, στη ραγδαία βροχόπτωση το μεγαλύτερο μέρος χάνεται με την επιφανειακή απορροή, προκαλώντας ενίοτε καταστροφές. Το συνολικό ύψος της βροχής, επομένως, δεν αρκεί για να αποτιμήσουμε το όφελος μιας περιόδου με έντονες βροχοπτώσεις, σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο κατανέμεται το νερό μέσα στον χρόνο».

Στις καταστροφές συμβάλλει και ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνουμε το περιβάλλον μας. Οι έντονες βροχές δεν είναι καινούργιο φαινόμενο για τις παραδοσιακά βροχερές περιοχές της Ελλάδας. Οι πόλεις, όμως, είναι πιο ευάλωτες από ό,τι πριν από 20–30 χρόνια, καθώς το πράσινο περιορίζεται, οι επιφάνειες που καλύπτονται με τσιμέντο αυξάνονται και η απώλεια δασών επιβαρύνει τον πλημμυρικό κίνδυνο, οδηγώντας σε κοινωνικές και οικονομικές απώλειες. 

Την ίδια στιγμή, οι ανάγκες σε νερό μεγαλώνουν. Στις Κυκλάδες, για παράδειγμα, περισσότερα καταλύματα, εξοχικές κατοικίες, κήποι και πισίνες αυξάνουν τη ζήτηση σε έναν τόπο με περιορισμένους υδάτινους πόρους. Μια χρονιά με λίγες βροχές ασκεί πρόσθετη πίεση· όταν ακολουθήσουν δεύτερη και τρίτη, οι δυσκολίες εντείνονται. Όπως επισημαίνει ο κ. Λαγουβάρδος, «οι διαδοχικές χρονιές με ανεπαρκείς βροχοπτώσεις αποτυπώνονται στη στάθμη των ταμιευτήρων. Η τελευταία, πιο βροχερή χρονιά έδωσε μια ανάσα, χωρίς όμως να εξαλείψει την ανάγκη καλύτερης διαχείρισης».

Ο ίδιος προτάσσει τη μείωση των διαρροών στα δίκτυα, τα έργα συγκράτησης και συλλογής νερού και την επαναχρησιμοποίηση του επεξεργασμένου νερού από βιολογικούς καθαρισμούς. «Το νερό αυτό, εξηγεί, θα μπορούσε να αξιοποιείται για άρδευση, περιορίζοντας την κατανάλωση γλυκού νερού. Σε ορισμένα νησιά, προσθέτει, οι αφαλατώσεις είναι αναγκαίες».

«Θέλουμε και βροχές, θέλουμε και χιόνι», συνοψίζει. Περιμένοντας, λοιπόν, τον καιρό της νέας σεζόν, ας επιστρέψουμε για λίγο στην άκρη εκείνου του αυστριακού δρόμου, η προετοιμασία για τη βροχή αρχίζει πολύ πριν εμφανιστούν τα πρώτα σύννεφα.