Μικροπλαστικά: Πού Βρίσκονται, Γιατί Μας Αφορούν και Τι Αλλάζει στη Νομοθεσία

Από τον Σεπτέμβριο του 2023, ο Κανονισμός (ΕΕ) 2023/2055 απαγορεύει σταδιακά τη σκόπιμη προσθήκη τους σε προϊόντα, με χρονοδιάγραμμα που εκτείνεται έως το 2035.

Τι Είναι τα Μικροπλαστικά και Πώς Καταλήγουν στο Περιβάλλον

Ως μικροπλαστικά ορίζονται τα συνθετικά πολυμερή σωματίδια με μέγεθος κάτω από 5 χιλιοστά.

Διακρίνονται σε δύο κατηγορίες ανάλογα με την προέλευσή τους: 

• Τα πρωτογενή μικροπλαστικά προστίθενται σκόπιμα κατά την παραγωγή των προϊόντων. Απαντώνται σε απολεπιστικά, αφρόλουτρα, οδοντόκρεμες, απορρυπαντικά, λιπάσματα και γκλίτερ. Ανάλογα με το προϊόν, μπορεί να χρησιμεύουν ως μέσα απολέπισης ή ως φορείς ενθυλάκωσης αρωμάτων. 
• Τα δευτερογενή μικροπλαστικά δεν προστίθενται, αλλά δημιουργούνται από τη σταδιακή φθορά μεγαλύτερων πλαστικών αντικειμένων, όπως μπουκάλια, σακούλες, δίχτυα αλιείας, συνθετικά υφάσματα ή ελαστικά αυτοκινήτων. Η ηλιακή ακτινοβολία, η μηχανική τριβή και η επίδραση του νερού τα διασπούν σε ολοένα και μικρότερα τεμάχια, τα οποία καταλήγουν στο έδαφος, στα υδάτινα οικοσυστήματα και μέσω της τροφικής αλυσίδας, στον ανθρώπινο οργανισμό.

Τι Δείχνουν οι Μελέτες για τις Επιπτώσεις στην Υγεία

Η έρευνα σχετικά με τις επιπτώσεις των μικροπλαστικών στην ανθρώπινη υγεία βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη, αλλά τα ευρήματα των τελευταίων ετών είναι αξιοσημείωτα.

Μικροπλαστικά έχουν ανιχνευτεί σε ανθρώπινο αίμα, πνεύμονες, ήπαρ και πλακούντα. Σε μελέτη του Πανεπιστημίου του Νέου Μεξικού (2024), μικροπλαστικά εντοπίστηκαν στο σύνολο των 62 δειγμάτων πλακούντα που εξετάστηκαν, με κυρίαρχο πολυμερές το πολυαιθυλένιο. Σε ξεχωριστή μελέτη, μικροπλαστικά ανιχνεύτηκαν στο αίμα του 90 % των εθελοντών, σε συγκεντρώσεις από 1,84 έως 4,65 μg/mL.

Σύμφωνα με τις διαθέσιμες μελέτες, τα μικροπλαστικά μπορούν να προκαλέσουν οξειδωτικό στρες, φλεγμονώδεις αντιδράσεις και ενδοκρινική διαταραχή. Σε κλινική μελέτη του 2024 που δημοσιεύτηκε στο New England Journal of Medicine (Marfella et al.), εξετάστηκαν αθηρωματικές πλάκες καρωτίδων από 257 ασθενείς. Στο 58,4% βρέθηκε πολυαιθυλένιο. Σε παρακολούθηση 34 μηνών, οι ασθενείς με παρουσία μικροπλαστικών εμφάνισαν 4,5 φορές υψηλότερο κίνδυνο σοβαρών καρδιαγγειακών επεισοδίων σε σύγκριση με τους υπόλοιπους.

Ωστόσο, η πλειονότητα των στοιχείων προέρχεται από πειραματικές μελέτες σε ζώα ή κυτταρικές καλλιέργειες. Η άμεση αιτιώδης σχέση μεταξύ μικροπλαστικών και νοσημάτων στον άνθρωπο δεν έχει ακόμα τεκμηριωθεί πλήρως.

Ο Κανονισμός REACH (ΕΕ) 2023/2055

Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2023/2055 τροποποιεί το Παράρτημα XVII του REACH και απαγορεύει τη διάθεση στην αγορά προϊόντων που περιέχουν σκόπιμα προστιθέμενα συνθετικά πολυμερή μικροσωματίδια. Η εφαρμογή έχει ξεκινήσει, ωστόσο γίνεται σταδιακά: 

• Οκτώβριος 2023: Απαγορεύτηκαν τα σφαιρίδια απολέπισης (microbeads) και το γκλίτερ από συνθετικά πολυμερή. 
• Οκτώβριος 2025: Τέθηκαν σε ισχύ υποχρεώσεις σήμανσης, πληροφόρησης και υποβολής αναφορών μέσω REACH-IT.
• Οκτώβριος 2027: Απαγορεύονται τα μικροπλαστικά σε καλλυντικά που ξεπλένονται (rinse-off), όπως αφρόλουτρα, σαμπουάν, καθαριστικά προσώπου και απολεπιστικά.
• Οκτώβριος 2029: Απαγορεύονται τα μικροπλαστικά σε καλλυντικά που παραμένουν στο δέρμα (leave-on), όπως κρέμες, ορούς ή αντηλιακά.
• Οκτώβριος 2031: Καθίσταται υποχρεωτική η σήμανση «Αυτό το προϊόν περιέχει μικροπλαστικά» σε προϊόντα μακιγιάζ, χειλιών και νυχιών.
• Οκτώβριος 2035: Πλήρης απαγόρευση και για τις παραπάνω κατηγορίες 

Ο Κανονισμός καλύπτει επίσης απορρυπαντικά, λιπάσματα, φυτοπροστατευτικά προϊόντα και συνθετικούς χλοοτάπητες γηπέδων, με ξεχωριστά χρονοδιαγράμματα για κάθε κατηγορία. Αφορά αποκλειστικά τα πρωτογενή, σκόπιμα προστιθέμενα μικροπλαστικά. Τα δευτερογενή δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής.

Πώς Αναγνωρίζονται τα Μικροπλαστικά στα Καλλυντικά

Ο πιο άμεσος τρόπος αναγνώρισης είναι η λίστα συστατικών (INCI) που αναγράφεται υποχρεωτικά στη συσκευασία. Συστατικά όπως Polyethylene (PE), Polypropylene (PP), Polymethyl Methacrylate (PMMA), Nylon-12 και Acrylates Copolymer υποδεικνύουν παρουσία συνθετικών πολυμερών. Από τον Οκτώβριο του 2031, τα προϊόντα μακιγιάζ που εξακολουθούν να τα περιέχουν θα φέρουν υποχρεωτικά ειδική σήμανση.

Μείωση της Έκθεσης στην Καθημερινότητα

Όσον αφορά την καθημερινή έκθεση, η θέρμανση τροφίμων σε πλαστικά δοχεία αυξάνει την πιθανότητα απελευθέρωσης μικροπλαστικών στο περιεχόμενο. Η χρήση γυάλινων ή μεταλλικών δοχείων κατά τη θέρμανση, η χρήση φίλτρου νερού και η αποφυγή παρατεταμένης έκθεσης πλαστικών μπουκαλιών σε υψηλές θερμοκρασίες περιορίζουν τον εν λόγω κίνδυνο.

Επιπλέον, τα συνθετικά υφάσματα (πολυεστέρας, νάιλον, ακρυλικό) απελευθερώνουν μικροΐνες κατά το πλύσιμο, οι οποίες καταλήγουν στο δίκτυο αποχέτευσης. Ειδικές σακούλες πλυντηρίου (microfiber-catching bags)  μπορούν να περιορίσουν τον αριθμό των μικροϊνών που καταλήγουν στην αποχέτευση.

Κλείνοντας…

Ο Κανονισμός 2023/2055 θέτει σαφείς κανόνες για τα σκόπιμα προστιθέμενα μικροπλαστικά. Αυτά, ωστόσο, αποτελούν μόνο ένα μέρος του προβλήματος. Η πλειοψηφία των μικροπλαστικών στο περιβάλλον προέρχεται από τη φθορά πλαστικών αντικειμένων. Εκεί, η λύση δεν μπορεί να είναι μια απαγόρευση, αλλά η μείωση του πλαστικού που καταλήγει στο περιβάλλον εξ αρχής.