ΙΕΛΚΑ: Πώς αλλάζουν οι καταναλωτικές δαπάνες των ελληνικών νοικοκυριών

Τα στοιχεία αποτυπώνουν το μέγεθος της αγοράς και τη διαχρονική εξέλιξη των καταναλωτικών δαπανών των νοικοκυριών για την κάλυψη των καθημερινών τους αναγκών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία, η συνολική ετήσια δαπάνη για είδη παντοπωλείου εκτιμάται σε περίπου 25,7 δισ. ευρώ σε όλα τα σημεία πώλησης. Οι μεγαλύτερες δαπάνες αφορούν:

• Είδη διατροφής: 18,1 δισ. ευρώ
• Μη αλκοολούχα ποτά: 1,0 δισ. ευρώ
• Αλκοολούχα ποτά: 1,6 δισ. ευρώ
• Είδη οικιακής φροντίδας: 1,7 δισ. ευρώ
• Είδη προσωπικής φροντίδας: 2,3 δισ. ευρώ.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της ανάλυσης του ΙΕΛΚΑ, η συνολική ετήσια δαπάνη κατά κεφαλήν διαμορφώθηκε το 2025 σε 9.216 ευρώ, αυξημένη κατά 5,5% σε σχέση με το 2024. Συγκεκριμένα, η δαπάνη για είδη παντοπωλείου ανήλθε σε 2.433 ευρώ κατά κεφαλήν, παρουσιάζοντας μικρότερη αύξηση, κατά 3,9%. Ειδικότερα, η δαπάνη για είδη διατροφής αυξήθηκε κατά 4,1%, για μη αλκοολούχα ποτά κατά 3,6% και για αλκοολούχα ποτά κατά 8,1%. Στα μη τρόφιμα, η δαπάνη για είδη οικιακής φροντίδας αυξήθηκε κατά 8,7%, ενώ για είδη προσωπικής φροντίδας μειώθηκε κατά 2,9%.

Αύξηση της κατανάλωσης και ανακατανομή των δαπανών

Η αύξηση της δαπάνης για είδη παντοπωλείου το 2025 κινήθηκε σε χαμηλότερα επίπεδα τόσο σε σχέση με την άνοδο της συνολικής καταναλωτικής δαπάνης (+5,5%) όσο και σε σύγκριση με την αύξηση των καθαρών αποδοχών στα δύο ενδεικτικά νοικοκυριά που εξετάζει η έρευνα. Συγκεκριμένα, οι καθαρές αποδοχές ενός άγαμου χωρίς παιδιά, με εισόδημα ίσο με το 100% των μέσων αποδοχών, αυξήθηκαν κατά 7,3%. Για ένα ζευγάρι με δύο εργαζόμενους και δύο παιδιά, όπου και οι δύο λαμβάνουν τις μέσες αποδοχές, η αύξηση έφτασε το 9,4%.

Την ίδια στιγμή, εντονότερες είναι οι πιέσεις σε άλλες βασικές κατηγορίες δαπανών. Το κόστος στέγασης αυξήθηκε κατά 8,3%, τα ενοίκια κατά 14,4% και η εστίαση κατά 6,1%.

Η έρευνα του ΙΕΛΚΑ καταγράφει, παράλληλα, τη σημαντική μεταβολή στη σύνθεση των καταναλωτικών δαπανών κατά την τελευταία δεκαεπταετία. Η ετήσια κατά κεφαλήν δαπάνη υποχώρησε αισθητά στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, από 9.518 ευρώ το 2008 σε 6.267 ευρώ το 2020. Ακολούθησε ανάκαμψη, με το ποσό να διαμορφώνεται σε 9.216 ευρώ το 2025.

Η πορεία, ωστόσο, δεν ήταν ίδια για όλες τις κατηγορίες. Οι δαπάνες για τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά ακολουθούν ανοδική τάση τα τελευταία χρόνια, ενώ μετά το 2020 και την πανδημία ενισχύθηκαν σημαντικά και οι δαπάνες για στέγαση και εστίαση.

Το 2025, η συνολική δαπάνη των νοικοκυριών παραμένει περίπου 3% χαμηλότερη σε σύγκριση με το 2008. Αντίθετα, οι δαπάνες για τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά είναι αυξημένες κατά περίπου 20%. Ακόμη μεγαλύτερη είναι η μεταβολή στο κόστος ηλεκτρικής ενέργειας, το οποίο έχει υπερδιπλασιαστεί σε σχέση με το 2008, ενώ τα ενοίκια καταγράφουν αύξηση 36%. Στον αντίποδα, η συνολική δαπάνη για καύσιμα βρίσκεται κοντά στα επίπεδα της αρχής της εξεταζόμενης περιόδου.

Πώς κατανέμεται ο οικογενειακός προϋπολογισμός

Η ανακατανομή των δαπανών γίνεται ακόμη πιο εμφανής αν εξεταστεί το μερίδιο κάθε κατηγορίας στον συνολικό οικογενειακό προϋπολογισμό. Το ποσοστό που κατευθύνεται στη διατροφή και τα μη αλκοολούχα ποτά αυξήθηκε κατά την οικονομική κρίση, φτάνοντας στο υψηλότερο σημείο του το 2020, στο 23,1%, έναντι 16,4% το 2008.

Από τότε ακολουθεί πτωτική πορεία, με το ποσοστό να διαμορφώνεται στο 20,4% το 2025, από 20,7% το 2023 και το 2024. Έτσι, από το 2012 και μετά, με εξαίρεση την περίοδο της πανδημίας, το μερίδιο των τροφίμων στις συνολικές δαπάνες των νοικοκυριών κινείται περίπου μεταξύ 20% και 21%, παρά τις ανατιμήσεις.

Αντίθετα, το μερίδιο της στέγασης αυξάνεται και φτάνει το 14,7% το 2025, έναντι 11,8% το 2008 και 14,1% το 2023. Παράλληλα, η εστίαση έχει ανακάμψει πλήρως από την πανδημία, ξεπερνώντας τα προ πανδημίας επίπεδα και αντιπροσωπεύοντας το 10,7% της συνολικής δαπάνης το 2025.

Τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι η στέγαση και η εστίαση καταλαμβάνουν πλέον μεγαλύτερο μέρος του οικογενειακού προϋπολογισμού, ενώ το μερίδιο της διατροφής εμφανίζει σταθεροποίηση και μικρή υποχώρηση.

Αλλαγές στη διατροφή

Ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα στοιχεία των αγοραζόμενων ποσοτήτων, τα οποία καταγράφουν σημαντικές αλλαγές στη σύνθεση του διατροφικού καλαθιού των ελληνικών νοικοκυριών. Η σύγκριση των στοιχείων του 2025 με το 2008 και το 2015 δείχνει ότι οι μεταβολές δεν είναι ομοιόμορφες, αλλά αποτυπώνουν σημαντικές μετατοπίσεις μεταξύ επιμέρους κατηγοριών προϊόντων:

• Στις βασικές πηγές υδατανθράκων καταγράφεται διαφοροποιημένη εικόνα. Η ποσότητα ψωμιού και ειδών αρτοποιίας είναι μειωμένη κατά 12,3% σε σχέση με το 2008, ενώ αντίθετα τα δημητριακά εμφανίζουν αύξηση 32,3% και τα ζυμαρικά 10,3%.
• Στις ζωικές πρωτεΐνες παρατηρείται σαφής μετατόπιση μεταξύ κατηγοριών. Το βόειο κρέας μειώνεται κατά 29,2% σε σχέση με το 2008, τα αλλαντικά κατά 35,4%, τα ψάρια κατά 14,6% και τα θαλασσινά κατά 37,2%. Στον αντίποδα, τα πουλερικά αυξάνονται κατά 31,9%, φτάνοντας τα 16,9 κιλά ανά άτομο ετησίως.
• Στα γαλακτοκομικά καταγράφεται επίσης σημαντική αλλαγή της σύνθεσης των αγορών. Το πλήρες νωπό γάλα μειώνεται κατά 42,5% και το συντηρημένο κατά 60,0%, ενώ το γάλα χαμηλών λιπαρών αυξάνεται κατά 38,0% και το γιαούρτι κατά 31,0%, ενώ πλέον εμφανίζονται και τα φυτικά γάλατα. Ιδιαίτερα μεγάλη αύξηση παρουσιάζουν τα αυγά, κατά 66,6% σε σχέση με το 2008.
• Στα λίπη και έλαια ξεχωρίζει η μείωση των αγοραζόμενων ποσοτήτων ελαιολάδου κατά 34,8% έναντι του 2008 και κατά 40,2% έναντι του 2015.
• Στα φρούτα και λαχανικά η εικόνα είναι επίσης μικτή: οι ποσότητες φρούτων μειώνονται κατά 8,9% σε σχέση με το 2008, ενώ τα λαχανικά παραμένουν ουσιαστικά σταθερά (+1,0%). Τα όσπρια αυξάνονται κατά 23,5% και οι ξηροί καρποί κατά 11,0%. Αντίθετα, σημαντική μείωση καταγράφεται στις πατάτες (-24,2%).
• Εντυπωσιακή είναι η αλλαγή στις κατηγορίες γλυκών και έτοιμων τροφίμων. Η αγορά ζάχαρης έχει περιοριστεί κατά 53,5% σε σχέση με το 2008, ενώ αυξάνονται το μέλι και οι μαρμελάδες (+68,9%), οι σοκολάτες (+9,3%) και τα παγωτά (+20,2%).
• Παράλληλα, ιδιαίτερα ισχυρή είναι η ανάπτυξη των έτοιμων γευμάτων, από μόλις 0,24 κιλά κατά κεφαλήν το 2015 σε 3,34 κιλά το 2025, εξέλιξη που αποτυπώνει τη στροφή σε λύσεις μεγαλύτερης ευκολίας και ταχύτητας.

Συνολικά, τα στοιχεία καταγράφουν μία ουσιαστική μεταβολή του διατροφικού και καταναλωτικού προτύπου των ελληνικών νοικοκυριών την τελευταία δεκαεπταετία. Οι καταναλωτές προσαρμόζουν σταδιακά το καλάθι τους στις νέες οικονομικές, κοινωνικές και διατροφικές συνθήκες.

Παράλληλα, παρά τις σημαντικές μεταβολές στις τιμές και στον οικογενειακό προϋπολογισμό τα τελευταία χρόνια, η διατροφή εξακολουθεί να απορροφά περίπου το ένα πέμπτο της συνολικής δαπάνης των νοικοκυριών, ποσοστό που παραμένει σχετικά σταθερό από το 2012 και μετά, με εξαίρεση την περίοδο της πανδημίας.

Το μεγαλύτερο μέρος αφορά είδη διατροφής, με ετήσια δαπάνη περίπου 18,1 δισ. ευρώ, ενώ περίπου 1,0 δισ. ευρώ αφορά μη αλκοολούχα ποτά και 1,6 δισ. ευρώ αλκοολούχα ποτά.