Πώς η εξάπλωση των ηλεκτρονικών πληρώμων αλλάζει το τοπίο σε οικονομία - επιχειρήσεις

Από τα capital controls και την κρίση εμπιστοσύνης στο τραπεζικό σύστημα, μέχρι την πανδημία και τις πιέσεις θεσμών και Πολιτείας για διαφάνεια, το πλαστικό χρήμα και τα ψηφιακά μέσα πληρωμής άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο καταναλώνουν, συναλλάσσονται και φορολογούνται νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Η νέα μελέτη του ΙΟΒΕ έρχεται να αποτυπώσει με αριθμούς αυτή τη μετάβαση, αναδεικνύοντας ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται πλέον στις χώρες με τη μεγαλύτερη ταχύτητα εξάπλωσης της χρήσης καρτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα ευρήματα δεν αφορούν μόνο την τεχνολογική πρόοδο ή την ευκολία των συναλλαγών, αλλά συνδέονται άμεσα με τη φορολογική συμμόρφωση, τα δημόσια έσοδα και τη λειτουργία της πραγματικής οικονομίας.

Από τα capital controls στη.. προσπάθεια σύγκλισης με την Ευρωζώνη

Η χρήση καρτών πληρωμών στην Ελλάδα ακολούθησε εκρηκτική πορεία μετά το 2014. Σύμφωνα με τη μελέτη, τη δεκαετία 2015 - 2024 καταγράφηκε η δεύτερη ταχύτερη αύξηση χρήσης καρτών στην ΕΕ-27. Σε απόλυτους όρους, ο αριθμός των συναλλαγών με κάρτες αυξήθηκε σωρευτικά περίπου 25 φορές, ενώ η αξία τους σχεδόν δεκαπλασιάστηκε.

Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την εξέλιξη έπαιξαν μια σειρά παραγόντων: οι κεφαλαιακοί περιορισμοί, τα διαδοχικά νομοθετικά μέτρα ενίσχυσης των ηλεκτρονικών πληρωμών, η πανδημία που επιτάχυνε τις ψηφιακές συνήθειες, αλλά και πρόσφατες παρεμβάσεις όπως η υποχρεωτική διασύνδεση των POS με την ΑΑΔΕ. Το αποτέλεσμα είναι ότι η αξία των συναλλαγών με εγχώριες κάρτες, ως ποσοστό της κατανάλωσης των νοικοκυριών, πλησιάζει πλέον τον μέσο όρο της Ευρωζώνης.

Ωστόσο, η εικόνα παραμένει σύνθετη παρά τη σχετική σύγκλιση. Για την ώρα ακόμη η Ελλάδα εξακολουθεί να κατατάσσεται χαμηλότερα από αρκετά κράτη-μέλη ως προς την ένταση χρήσης καρτών, γεγονός που υποδηλώνει ότι υπάρχει ακόμη σημαντικό περιθώριο βελτίωσης.

Νέες συνήθειες πληρωμών και ο ρόλος του e-commerce

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της μελέτης του ΙΟΒΕ αφορά τη μεταβολή στις καταναλωτικές συνήθειες. Οι διαδικτυακές πληρωμές δεν αυξήθηκαν μόνο κατά την περίοδο της πανδημίας, αλλά συνέχισαν ανοδικά και τα επόμενα χρόνια. Η αναλογία online συναλλαγών προς συναλλαγές με φυσική παρουσία βελτιώθηκε θεαματικά, υποδηλώνοντας ότι το e-commerce δεν ήταν μια προσωρινή λύση ανάγκης, αλλά μια μόνιμη αλλαγή συμπεριφοράς.

Παράλληλα, οι καταναλωτές χρησιμοποιούν πλέον τις κάρτες τους για μικρότερης αξίας συναλλαγές στο φυσικό κατάστημα, ενώ στις διαδικτυακές αγορές η μέση αξία παραμένει υψηλότερη. Ιδιαίτερη σημασία έχει και το γεγονός ότι από το 2022 και μετά, η συνολική αξία πληρωμών με κάρτες ξεπέρασε για πρώτη φορά τις αναλήψεις μετρητών – ένα ορόσημο που σηματοδοτεί τη σταδιακή υποχώρηση του cash-heavy μοντέλου.

Ενδιαφέρουσα είναι και η μετατόπιση προς τις υπηρεσίες. Ενώ παραδοσιακά οι ψηφιακές πληρωμές κυριαρχούσαν στα αγαθά, σήμερα πάνω από το 40% της χρήσης καρτών αφορά υπηρεσίες, περιορίζοντας το χάσμα με τη δομή της συνολικής κατανάλωσης.

Ηλεκτρονικές πληρωμές και φορολογικά έσοδα: Βίοι παράλληλοι

Η μελέτη του ΙΟΒΕ επιβεβαιώνει αυτό που εδώ και χρόνια αποτελεί κεντρικό επιχείρημα των φορολογικών αρχών: η εξάπλωση των ηλεκτρονικών πληρωμών συμβάλλει καθοριστικά στη μείωση της φοροδιαφυγής. Σε επίπεδο ΕΕ, οι χώρες με υψηλότερη χρήση καρτών και χαμηλότερη εξάρτηση από τα μετρητά εμφανίζουν μικρότερο «κενό» ΦΠΑ.

Στην Ελλάδα, η επίδραση αυτή παραμένει ισχυρή και, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της μελέτης, μόνο για το 2024 η αύξηση των πληρωμών με κάρτες συνδέεται με τουλάχιστον 400 εκατ. ευρώ επιπλέον έσοδα από ΦΠΑ. Η διασύνδεση των POS με τις φορολογικές αρχές φαίνεται να ενίσχυσε ακόμη περισσότερο αυτή τη σχέση, αυξάνοντας τη διαφάνεια σε κλάδους με ιστορικά υψηλά ποσοστά αδήλωτης δραστηριότητας.

Παρά τη βελτίωση, η Ελλάδα εξακολουθεί να βρίσκεται κάπου στη μέση όσον αφορά στο «κενό» ΦΠΑ στην ΕΕ, γεγονός που υπογραμμίζει ότι οι ηλεκτρονικές πληρωμές δεν είναι πανάκεια, αλλά κρίσιμο εργαλείο σε ένα ευρύτερο πλέγμα πολιτικών.

Πού γίνονται οι περισσότερες συναλλαγές – και πού υπάρχει περιθώριο

Σήμερα, περίπου το 40% της αξίας των πληρωμών με κάρτα πραγματοποιείται σε σούπερ μάρκετ, καύσιμα και λογαριασμούς κοινής ωφέλειας. Ταυτόχρονα, κλάδοι όπως η εστίαση, ταχυδρομικές παραγγελίες και υπηρεσίες στοιχημάτων κατέγραψαν έντονη αύξηση μετά την εφαρμογή στοχευμένων μέτρων.

Αντίθετα, επαγγέλματα και υπηρεσίες όπως νομικές και ιατρικές υπηρεσίες, συντήρηση κατοικιών ή φροντίδα παιδιών εξακολουθούν να εμφανίζουν χαμηλή χρήση καρτών. Εκεί ακριβώς εντοπίζεται και το μεγαλύτερο περιθώριο περαιτέρω παρεμβάσεων.

Η μελέτη προτείνει στοχευμένα κίνητρα, όπως επιστροφές χρημάτων (cashback), ενίσχυση της λοταρίας αποδείξεων σε «υψηλού ρίσκου» συναλλαγές και σύνδεση εκπιπτόμενων δαπανών με ψηφιακές πληρωμές. Μέτρα που, αν εφαρμοστούν σωστά, μπορούν να ενισχύσουν τα δημόσια έσοδα χωρίς αύξηση φορολογικών συντελεστών, σύμφωνα με το ΙΟΒΕ.

ΕΠΙΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑ

Οι πληρωμές με κάρτα έχουν αυξηθεί με διαφορετικό ρυθμό ανά τομέα 

• Η πρόσφατη επέκταση των πληρωμών με κάρτα ήταν ισχυρότερη στον τομέα των υπηρεσιών σε σύγκριση με τον τομέα των αγαθών, μειώνοντας έτσι το χάσμα της χαμηλότερης χρήσης στις υπηρεσίες. Πάνω από το 40% της ψηφιακής χρήσης αφορά πλέον τις υπηρεσίες, σε σύγκριση με λιγότερο από 20% το 2015.
• Τα αγαθά κυριαρχούν στις συναλλαγές με κάρτα με φυσική παρουσία, ενώ οι υπηρεσίες κυριαρχούν στις διαδικτυακές συναλλαγές.
• Υπηρεσίες όπως εστιατόρια, μπαρ, παραγγελίες μέσω ταχυδρομείου και υπηρεσίες στοιχημάτων έχουν αυξήσει σημαντικά τα μερίδιά τους στις δαπάνες με κάρτες. Ωστόσο, περίπου το 40% της αξίας των πληρωμών με κάρτες εξακολουθεί να δαπανάται σε σούπερ μάρκετ, βενζινάδικα και λογαριασμούς κοινής ωφέλειας.
• Σε σύγκριση με το μερίδιό τους στη συνολική κατανάλωση των νοικοκυριών, οι πληρωμές με κάρτα σε επιλεγμένους τομείς όπου έχουν ληφθεί πρόσφατα μέτρα: εφαρμόστηκε η υποχρεωτική αποδοχή ηλεκτρονικών πληρωμών.
• Χρησιμοποιούνται συντριπτικά λιγότερο σε κατηγορίες όπως νομικές υπηρεσίες, ιατρικές υπηρεσίες, συντήρηση σπιτιού, φροντίδα παιδιών και ευρύτερες εκπαιδευτικές υπηρεσίες, υπηρεσίες πλυσίματος αυτοκινήτων, χωρίς σαφή τάση σύγκλισης.
• Χρησιμοποιούνται σχετικά λιγότερο σε κατηγορίες όπως κουρεία, ινστιτούτα αισθητικής ή αρτοποιεία, αλλά με τάση σύγκλισης.
• Έχουν αυξηθεί σημαντικά, ξεπερνώντας μάλιστα το αντίστοιχο μερίδιο κατανάλωσης, σε κατηγορίες όπως οι υπηρεσίες ταξί, όπου πρόσφατα 

Η συσχέτιση των πληρωμών με κάρτα με τα έσοδα από ΦΠΑ παρέμεινε θετική και σημαντική μετά την πανδημία 

• Η ετήσια θετική συσχέτιση της επέκτασης των πληρωμών με κάρτα με τα έσοδα από ΦΠΑ το 2024 εκτιμάται ότι ήταν τουλάχιστον 400 εκατομμύρια ευρώ.
• Κάθε 10 ευρώ νέων δαπανών με κάρτα το 2024 συνδέονταν κατά μέσο όρο με 0,53 ευρώ προηγουμένως μη εισπραχθέντων εσόδων από ΦΠΑ λόγω μη δηλωμένων συναλλαγών.
• Ενδείξεις για μεγαλύτερη συμβολή των καρτών στη φορολογική συμμόρφωση μετά τη σύνδεση των POS με τις φορολογικές αρχές (το 2024).