Γιατί αξίζει η κατοχύρωση εμπορικού σήματος; Οι κίνδυνοι αν το αμελήσετε

*Σημείωση ορολογίας: στην καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιείται συνήθως ο όρος «κατοχύρωση σήματος», ενώ ο ακριβής νομικός όρος είναι «καταχώριση» (έτσι στο ν. 4679/2020 αλλά και στον Κανονισμό 2017/1001 ΕΕ και στην Οδηγία 2015/2436 ΕΕ). Στο παρόν κείμενο οι δύο όροι χρησιμοποιούνται με την ίδια έννοια.

Ι. Πόση αξία μπορεί να έχει ένα εμπορικό σήμα;

Τι σχέση μπορεί να έχει η αξία εμπορικών σημάτων, όπως εκείνων των εταιρειών Apple, Amazon και Google, με το ΑΕΠ ολόκληρων κρατών; Σύμφωνα με την κατάταξη Interbrand Best Global Brands 2025, το άθροισμα της αξίας των σημάτων Apple, Amazon και Google ανέρχεται σε περίπου 1,1 τρισεκατομμύριο δολάρια.

Η σημασία των εμπορικών σημάτων — ιδίως στη σύγχρονη οικονομία — είναι πολύ μεγαλύτερη απ' όσο ίσως νομίζουμε. «Μιλώντας» με αριθμούς, σύμφωνα με στοιχεία του EUIPO (European Union Intellectual Property Office — Γραφείο Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης) και του EPO (European Patent Office — Ευρωπαϊκό Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας), οι κλάδοι έντασης δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας αντιστοιχούν σε σχεδόν 48% του ΑΕΠ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και σε περίπου μία στις τρεις θέσεις εργασίας.

Οι λόγοι για τους οποίους το εμπορικό σήμα είναι ωφέλιμο για μία επιχείρηση ποικίλλουν. Είναι βέβαιο ότι η κατοχύρωση ένδειξης διασφαλίζει τη δημιουργία και τη διατήρηση ορισμένης σύνδεσης με το καταναλωτικό κοινό. Εξάλλου και η ίδια η επιχείρηση, γνωρίζοντας ότι στο εξής αποκτά αποκλειστικό δικαίωμα στο συγκεκριμένο σήμα — επί του οποίου αναγκαία θα «ενσωματωθούν» οι δαπάνες αλλά και εν γένει η πρόοδός της — δρα όχι μόνο με πολύ μεγαλύτερη ασφάλεια αλλά και με ένα πρόσθετο κίνητρο για τη συνεχή βελτίωσή της. Πολύ παραστατική είναι η φράση που έχει διατυπωθεί στην επιστήμη, όπου γίνεται λόγος για «κατοχύρωση της επιχειρηματικής επίδοσης». Όπως, άλλωστε, σημειώνεται και στην αιτιολογική έκθεση του νέου νόμου για το εμπορικό σήμα (ν. 4679/2020) «η έλλειψη επαρκούς νομικής προστασίας για τα δικαιώματα βιομηχανικής ιδιοκτησίας συνιστά αντικίνητρο για την έρευνα, αφού χωρίς αυτήν κανένας δεν μπορεί να εκμεταλλευτεί οικονομικά την καινούργια γνώση που δημιουργεί και γι' αυτό δεν έχει κίνητρο για να επενδύσει στην έρευνα και την καινοτομία».

Έτσι, υπό το πρίσμα και των ανωτέρω διαπιστώσεων, παρίσταται δικαιολογημένη η ιδιαίτερη μεταχείριση που επιφυλάσσουν οι επιχειρήσεις για τη διαφύλαξη των εμπορικών σημάτων τους από ενδεχόμενες προσβολές.

Τι είναι η προσβολή εμπορικού σήματος

Με τον όρο «προσβολή του σήματος» εννοούμε, για παράδειγμα, την περίπτωση στην οποία έχει καταχωρισθεί συγκεκριμένη ένδειξη ως σήμα — προοριζόμενη να διακρίνει συγκεκριμένα προϊόντα — και παρά ταύτα τρίτος θέτει σε κυκλοφορία τα ίδια αγαθά, φέροντα την ίδια ένδειξη (πρόκειται για την περίπτωση των προϊόντων «μαϊμού» — counterfeit products) ή ακόμα και την περίπτωση στην οποία ένδειξη και προϊόντα είναι απλώς παρεμφερή (π.χ. ελαφρώς διαφορετικά προϊόντα, με ελαφρώς διαφορετική ένδειξη), πλην όμως ικανά — λαμβανομένων υπ' όψιν και λοιπών κριτηρίων — να προκαλέσουν σύγχυση στο καταναλωτικό κοινό ως προς την προέλευση του αγαθού από συγκεκριμένη επιχείρηση. Πρόκειται για χαρακτηριστικές περιπτώσεις προσβολής του σήματος· όχι όμως και για τις μόνες. Όταν, μάλιστα, πρόκειται για σήμα φήμης (έτσι αποκαλούμε τα σήματα με μεγάλη αναγνωρισιμότητα), οι περιπτώσεις προσβολής επεκτείνονται ακόμα περισσότερο (και, για παράδειγμα, είναι δυνατόν να προστατεύεται η ένδειξη ακόμα και όταν η άλλη, όμοια ένδειξη διακρίνει εντελώς διαφορετικά προϊόντα ή υπηρεσίες).

Η προστασία του εμπορικού σήματος μπορεί να παρασχεθεί προληπτικά, δικαστικά, εξώδικα ή ακόμα και με μονομερείς ενέργειες.

ΙΙ. Επιδότηση κατοχύρωσης σήματος: το Ideas Powered for Business SME Fund

Γενικά τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας — σε αυτά συγκαταλέγεται και το εμπορικό σήμα — καταλαμβάνουν αποφασιστικό ρόλο στην πορεία ανάπτυξης μίας επιχείρησης. Ιδίως επιχειρήσεις οι οποίες στοχεύουν σε δυναμική είσοδο σε ορισμένη αγορά, διευκολύνονται σημαντικά εάν επενδύσουν στην εικόνα τους (έτσι εξάλλου εμφανίζονται στον στίβο του ανταγωνισμού), διαφυλάσσοντας παράλληλα ότι κανείς τρίτος δεν θα την προσβάλλει. Παράλληλα, η εξασφάλιση αποκλειστικών δικαιωμάτων χρήσης παρέχει ένα ασφαλές περιβάλλον για ανάπτυξη και σχεδιασμό επιχειρηματικών δράσεων. Ακόμα όμως και για σκοπούς χρηματοδότησης, η καταχώριση εμπορικού σήματος δεν είναι αδιάφορη.

Αναγνωρίζοντας αυτή την πραγματικότητα, η Ε.Ε. εξακολουθεί να διαθέτει πρόγραμμα επιδότησης δράσεων διανοητικής ιδιοκτησίας, εστιάζοντας σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ). Το «Ideas Powered for Business SME Fund» είναι πρόγραμμα επιχορηγήσεων που δημιουργήθηκε με στόχο να βοηθήσει τις ευρωπαϊκές μικρομεσαίες επιχειρήσεις να έχουν πρόσβαση στα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας. Για το 2026, το πρόγραμμα προβλέπει δυνατότητα εξοικονόμησης έως 75% σε αιτήσεις δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας και έως 90% για IP Scan, καλύπτοντας τέλη σε εθνικό, περιφερειακό και ενωσιακό επίπεδο. Κατά τον χρόνο σύνταξης του παρόντος, τα Voucher 1 για IP Scan και Voucher 2 για εμπορικά σήματα και βιομηχανικά σχέδια δεν είναι διαθέσιμα για νέες αιτήσεις, λόγω εξάντλησης των σχετικών κονδυλίων, ενώ διαθέσιμα παραμένουν τα Voucher 3 για διπλώματα ευρεσιτεχνίας και Voucher 4 για κοινοτικές φυτικές ποικιλίες.

Κοντά σε αυτά, σημειώνουμε ότι παρέχεται και δυνατότητα υποστήριξης από ειδικούς σε θέματα διανοητικής ιδιοκτησίας σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (Intellectual Property Pro Bono Services to Small and Medium Enterprises — SMEs).

ΙΙΙ. Τι ισχύει αν δεν καταχωρίσω το σήμα μου;

Κάτι το οποίο δεν είναι ευρέως γνωστό είναι το εξής: το γεγονός ότι μία ένδειξη δεν έχει καταχωρισθεί ως σήμα δεν σημαίνει και ότι δεν απολαμβάνει οποιασδήποτε προστασίας. Πράγματι, μία ένδειξη δεν προστατεύεται μόνο ως σήμα· προστατεύεται και ως — όπως αποκαλείται στη νομική επιστήμη — απλό «διακριτικό γνώρισμα». Η βασική διαφορά εντοπίζεται στο ότι προϋπόθεση για την προστασία αυτή, επειδή ακριβώς στην περίπτωση του απλού διακριτικού γνωρίσματος ελλείπει η καταχώριση, αποτελεί η «καθιέρωση στις συναλλαγές». Σύμφωνα με την πάγια νομολογία, καθιέρωση (ή επικράτηση) στις συναλλαγές εντοπίζεται όταν ένα, όχι ασήμαντο, μέρος των συναλλακτικών κύκλων εκτιμά ότι η συγκεκριμένη ένδειξη διακρίνει ορισμένη επιχείρηση.

Με απλά λόγια, ακόμα και αν η ένδειξη δεν καταχωρισθεί στο μητρώο σημάτων με την προβλεπόμενη εκ του νόμου διαδικασία (ώστε να ιδρυθεί το δικαίωμα στο σήμα), αυτή μπορεί να τύχει προστασίας ως (απλό) διακριτικό γνώρισμα. Προκύπτει λοιπόν ευλόγως το ερώτημα: «τότε ποιο το νόημα να καταχωρίσω την ένδειξή μου ως σήμα;»

Γιατί συμφέρει η καταχώριση εμπορικού σήματος

Δεδομένων των ευχερειών που παρέχει, είναι εντόνως συνιστώμενη η καταχώριση σήματος. Η εξήγηση είναι απλή και ως προς ένα βαθμό ταυτολογική: βασική συνέπεια της καταχώρισης σήματος είναι ότι πλέον εφαρμόζεται η νομοθεσία για το εμπορικό σήμα. Αυτό το γεγονός έλκει μία σειρά διευκολύνσεων για την παροχή προστασίας, πληθαίνοντας τις πιθανότητες νίκης σε ενδεχόμενη δικαστική διένεξη. Εν πολλοίς, βοηθούν σημαντικά και το έργο του δικηγόρου. Το τελευταίο όμως ασκεί επιρροή και εξωδικαστικά, υπό την ακόλουθη έννοια: σε περίπτωση προσβολής σήματος, όσο περισσότερες είναι οι πιθανότητες νίκης σε ενδεχόμενη δίκη — γεγονός που ακόμα και αν δεν το παραδέχεται, θα το αναγνωρίζει και θα το συνυπολογίζει κατά τις διαπραγματεύσεις ο νομικός σύμβουλος της άλλης πλευράς — τόσο ευνοϊκότερο θα είναι και το περιεχόμενο πιθανού συμβιβασμού για τα συμφέροντα του σηματούχου.

Κατοχύρωση σήματος πριν την κυκλοφορία του προϊόντος

Μία άλλη δυνατότητα που παρέχει το σήμα — με μεγάλη μάλιστα πρακτική σημασία — είναι ότι εξασφαλίζει την αποκλειστική χρήση του σήματος, πριν ακόμα η επιχείρηση διαθέσει το προϊόν της στην αγορά (και μέχρι, κατ' αρχήν, την πενταετία). Σε διαφορετική περίπτωση, εάν δηλαδή δεν καταχωρισθεί σήμα, η προστασία θα προϋπέθετε — σύμφωνα και με όσα έχουμε ήδη αναφέρει — ότι η ένδειξη έχει ήδη καθιερωθεί στις συναλλαγές. Αυτό όμως είναι εξαιρετικά δυσχερές (έως και αδύνατον) να συμβεί, εάν το προϊόν δεν έχει ακόμα κυκλοφορήσει.

Το σήμα επομένως είναι ιδιαιτέρως χρήσιμο για εταιρείες οι οποίες στοχεύουν σε δραστηριοποίηση με διάφορα μεν προϊόντα, πλην όμως σταδιακά· ή ακόμα και για τις επιχειρήσεις οι οποίες βρίσκονται ακόμα υπό ίδρυση ή και σε R&D στάδιο. Πράγματι, συχνά υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες οι επιχειρήσεις δεν έχουν κυκλοφορήσει ακόμα το προϊόν τους, έχουν ωστόσο ήδη διαμορφώσει την ένδειξη που θα φέρει· και σε αυτό έχουν βασίσει σημαντικό μέρος της περαιτέρω πορείας και στρατηγικής τους (π.χ. πολιτική marketing).

Με την καταχώριση, λοιπόν, του σήματος οι επιχειρήσεις αυτές μπορούν να εξασφαλίσουν ότι ο σχεδιασμός τους θα συνεχίσει χωρίς απρόοπτα και ανατροπές. Διότι εάν δεν έχει καταχωρισθεί σήμα (αλλά ούτε και έχει κυκλοφορήσει το προϊόν στην αγορά, ή εάν έχει μεν κυκλοφορήσει αλλά δεν έχει καταστεί γνωστό στις συναλλαγές κατά την προαναφερθείσα έννοια) και στο μεσοδιάστημα ιδρυθεί δικαίωμα τρίτου προσώπου στη συγκεκριμένη (ή ακόμα και σε παρεμφερή) ένδειξη, οι ανατροπές στον σχεδιασμό θα είναι μεγάλες, αφού αυτή (δηλ. η ένδειξη) θα πρέπει να διαφοροποιηθεί ώστε να μην προσβάλλει το — στο μεταξύ — ιδρυθέν δικαίωμα τρίτου.

Παράδειγμα: κατοχύρωση brand για startup

Ας δώσουμε, όμως, και ένα απλό παράδειγμα: μια εταιρεία startup επιθυμεί να βγάλει στην αγορά μια πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης. Βρισκόμαστε ακόμα στο στάδιο υλοποίησης του MVP (Minimum Viable Product). Για να μπορέσει να προστατεύσει το όνομα της πλατφόρμας — χωρίς να έχει προχωρήσει σε κατοχύρωση σήματος — θα πρέπει να παρέλθει κάποιο ικανό χρονικό διάστημα, ενώ η υπηρεσία θα έχει βγει ήδη στην αγορά, ώστε η τελευταία να γίνει γνωστή στο κοινό. Αν όμως εκμεταλλευθεί τη σχετική δυνατότητα και καταχωρίσει το εμπορικό σήμα της, η επιδιωκόμενη προστασία παρέχεται και μάλιστα — εφόσον η καταχώριση γίνει τελικά δεκτή — ήδη από τη στιγμή της υποβολής της αίτησης για την καταχώριση.

Εμπορικό σήμα και χρηματοδότηση

Αξίζει να σημειωθεί κάτι που ανωτέρω ήδη υπαινιχθήκαμε: η καταχώριση του σήματος μπορεί να έχει ευνοϊκά αποτελέσματα και κατά το στάδιο της χρηματοδότησης. Πράγματι, η μέριμνα για τις διαδικασίες απόκτησης δικαιώματος στο σήμα εκλαμβάνεται από τον υποψήφιο επενδυτή ως ένδειξη σοβαρότητας του εγχειρήματος, πρόνοιας και οργάνωσης (βλ. την περίπτωση angel investors). Εξάλλου, είναι καλό να αποφευχθεί σε οποιοδήποτε στάδιο των συζητήσεων να ανακοινωθεί ότι θα χρειαστεί να αλλάξει το σήμα π.χ. της παρεχόμενης υπηρεσίας από την startup, λόγω ίδρυσης — στο μεταξύ — δικαιώματος τρίτου στην ίδια ή ακόμα και σε παρεμφερή ένδειξη.

Εξάλλου, η θέση μιας επιχείρησης με καταχωρισμένο εμπορικό σήμα είναι προδήλως ευμενέστερη από τη θέση της επιχείρησης που είναι υποχρεωμένη να επιδοθεί σε έναν — πάντοτε αμφίβολης έκβασης και όχι αμελητέου κόστους — δικαστικό αγώνα, προκειμένου να ακυρωθεί εμπορικό σήμα που εν τω μεταξύ καταχώρισε τρίτος, ακόμα και όταν η δική της ένδειξη είχε ήδη καθιερωθεί στις συναλλαγές (χωρίς όμως τυπική καταχώριση σήματος).

Η δημοσιότητα του μητρώου σημάτων ως «ασπίδα»

Άλλωστε, η δημοσίευση του σήματος στο μητρώο σημάτων δρα και προληπτικά. Οι επιμελείς επιχειρήσεις, πριν από την έναρξη της δραστηριοποίησής τους, διενεργούν κατά κανόνα αναζήτηση στο μητρώο. Εάν η ένδειξη δεν εντοπιστεί εκεί, η νέα επιχείρηση θα ξεκινήσει τη δραστηριότητά της υπό το συγκεκριμένο όνομα και, κατά πάσα πιθανότητα, θα προβεί και σε περαιτέρω ενέργειες: αγορά domain name, δημιουργία προφίλ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και άλλα πολλά. Είναι δε εύλογο ότι, εφόσον έχουν προηγηθεί τέτοιες ενέργειες — και, συνεπώς, έχει ήδη επενδυθεί σημαντικό ποσό — η νέα επιχείρηση θα είναι πολύ λιγότερο διατεθειμένη να υποχωρήσει σε ενδεχόμενη όχληση εκ μέρους του φορέα της προγενέστερης ένδειξης. Με την καταχώριση του σήματος και την ευρεία δημοσιότητα που εξασφαλίζει το μητρώο, η επιχείρηση μειώνει λοιπόν τις πιθανότητες να βρεθεί σε μια τέτοια δυσάρεστη θέση· η καταχώριση, πέραν των λοιπών ωφελημάτων της, λειτουργεί έτσι και αποτρεπτικά.

ΙV. Συμπεράσματα: γιατί η κατοχύρωση εμπορικού σήματος αποτελεί επένδυση

Τα παραπάνω καταλήγουν στις εξής δύο βασικές διαπιστώσεις:

1. Το εμπορικό σήμα αποτελεί σημαντικό εργαλείο ανάπτυξης για μία επιχείρηση. Παράλληλα, αποτελεί βασικό περιουσιακό στοιχείο με μεγάλη δυναμική. Βάσει δεδομένων και μελετών, αποφέρει κέρδη. Αυτό άλλωστε αναγνωρίζει και η ίδια η αγορά: σύμφωνα με στοιχεία του Γραφείου Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUIPO), από την έναρξη λειτουργίας του συστήματος σημάτων της ΕΕ το 1996, όταν οι αιτήσεις ήταν περίπου 43.000, οι αιτήσεις για σήματα της ΕΕ έφτασαν σχεδόν τις 197.000 το 2025. Εξάλλου και το κόστος καταχώρισης κάθε άλλο παρά απαγορευτικό είναι (είτε πρόκειται για εθνικό σήμα είτε και για σήμα της ΕΕ). Ιδίως για μικρομεσαίες επιχειρήσεις, το κόστος κατοχύρωσης μπορεί να μειωθεί σημαντικά, στο μέτρο που υφίσταται διαθέσιμο πρόγραμμα επιδότησης, για τους λόγους που ανωτέρω εκτέθηκαν.
2. Το εμπορικό σήμα χρειάζεται όμως και προστασία. Όπως συμβαίνει και με κάθε περιουσιακό στοιχείο, η οικειοποίηση είναι δυστυχώς πολλές φορές ελκυστική. Εξάλλου, δεν αποκλείεται ο προσβολέας να μη γνωρίζει ότι προσβάλλει σήμα τρίτου (διότι π.χ. αγνοεί την ύπαρξή του). Ο άμεσος εντοπισμός ζητημάτων που δύνανται να βλάψουν το σήμα, παρέχει στην επιχείρηση ένα ασφαλές περιβάλλον επί του οποίου θα οικοδομηθούν οι κόποι, οι προσπάθειες και οι καινοτομίες της. Η δε προστασία δεν είναι μόνο δικαστική· παρ' ότι — ιδίως εάν δεν τελεσφορήσουν οι πιο συμβιβαστικές οδοί — αυτή θα είναι η συνηθέστερη περίπτωση.