Η «κανονικοποίηση» της επικίνδυνης οδηγικής συμπεριφοράς και... η υπερβολική αυτοπεποίθηση

Το 16ο Βαρόμετρο για την Υπεύθυνη Οδήγηση του Ιδρύματος VINCI Autoroutes, που πραγματοποιήθηκε σε 11 ευρωπαϊκές χώρες, έρχεται να φωτίσει μια πραγματικότητα που πολλοί υποψιάζονται αλλά λίγοι παραδέχονται: το μεγαλύτερο πρόβλημα στους δρόμους δεν είναι μόνο οι υποδομές ή οι κανόνες, αλλά η ίδια η νοοτροπία των οδηγών.

Τα ευρήματα της έρευνας αποκαλύπτουν μια εντυπωσιακή αντίφαση. Σχεδόν όλοι οι οδηγοί θεωρούν τον εαυτό τους υπεύθυνο, προσεκτικό και συνετό, ενώ ταυτόχρονα παραδέχονται συμπεριφορές που αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο ατυχήματος. Η εικόνα αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη στην Ελλάδα, όπου η κουλτούρα της «έξυπνης παραβίασης» του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας εξακολουθεί να θεωρείται από πολλούς σχεδόν φυσιολογική.

Το πρόβλημα είναι πάντα οι άλλοι

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά συμπεράσματα της έρευνας είναι η απουσία αυτοκριτικής. Το 97% των Ευρωπαίων οδηγών και αντίστοιχο ποσοστό των Ελλήνων αξιολογεί θετικά τη δική του οδηγική συμπεριφορά. Την ίδια στιγμή, το 80% των Ελλήνων περιγράφει αρνητικά τους υπόλοιπους οδηγούς.

Πρόκειται για ένα παράδοξο που αποκαλύπτει μια βαθιά ριζωμένη ψυχολογία. Στους δρόμους της χώρας, ο «κακός οδηγός» είναι πάντα κάποιος άλλος. Είναι εκείνος που κόβει δρόμο, που δεν χρησιμοποιεί φλας, που τρέχει ή που παραβιάζει τον ΚΟΚ. Ωστόσο, όταν οι ίδιοι οι οδηγοί καλούνται να περιγράψουν τη δική τους συμπεριφορά, σπάνια αναγνωρίζουν ότι αποτελούν μέρος του προβλήματος.

Αυτή η αντίληψη δυσκολεύει σημαντικά κάθε προσπάθεια αλλαγής νοοτροπίας, καθώς κανείς δεν αισθάνεται ότι χρειάζεται να βελτιωθεί.

Η επιθετικότητα παραμένει καθημερινότητα

Η έρευνα καταγράφει υψηλά επίπεδα επιθετικότητας στους ελληνικούς δρόμους. Πάνω από τους μισούς οδηγούς παραδέχονται ότι βρίζουν ή κορνάρουν εκνευρισμένοι σε άλλους χρήστες του οδικού δικτύου, ενώ το 45% δηλώνει ότι έχει «κολλήσει» σκόπιμα πίσω από όχημα οδηγού που το εκνεύρισε.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι το 22% παραδέχεται ότι έχει κατέβει από το αυτοκίνητό του για να διαπληκτιστεί με άλλον οδηγό.

Οι δρόμοι συχνά μετατρέπονται σε χώρους εκτόνωσης της καθημερινής πίεσης, του άγχους και της κοινωνικής έντασης. Το αποτέλεσμα είναι ένα περιβάλλον στο οποίο η ψυχραιμία υποχωρεί και η επιθετικότητα θεωρείται σχεδόν αναμενόμενη συμπεριφορά.

Οι κανόνες αντιμετωπίζονται ως… προαιρετικοί

Η ελληνική οδηγική κουλτούρα εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από μια χαλαρή σχέση με τους κανόνες.

Το 76% των Ελλήνων οδηγών δηλώνει ότι υπερβαίνει το όριο ταχύτητας κατά λίγα χιλιόμετρα την ώρα, ενώ περισσότεροι από τους μισούς δεν τηρούν πάντοτε τις αποστάσεις ασφαλείας. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι το 61% παραμένει στη μεσαία λωρίδα του αυτοκινητοδρόμου ενώ η δεξιά είναι ελεύθερη.

Πολλοί οδηγοί φαίνεται να θεωρούν ότι διαθέτουν τις απαραίτητες δεξιότητες ώστε να παρακάμπτουν τους κανόνες χωρίς συνέπειες. Η πεποίθηση ότι «σε μένα δεν θα συμβεί» αποτελεί διαχρονικά μία από τις πιο επικίνδυνες αυταπάτες της οδικής συμπεριφοράς.

Το κινητό έχει γίνει… «συνοδηγός»

Αν κάποτε η υπερβολική ταχύτητα αποτελούσε τη βασική απειλή, σήμερα το κινητό τηλέφωνο εξελίσσεται σε έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους.

Το 66% των Ελλήνων μιλά στο τηλέφωνο ενώ οδηγεί, το 25% διαβάζει ή στέλνει μηνύματα και σχεδόν ένας στους τρεις χρησιμοποιεί εφαρμογές κατά τη διάρκεια της διαδρομής.

Η τεχνολογία προσφέρει ευκολίες, αλλά παράλληλα δημιουργεί νέους κινδύνους. Η συνεχής ανάγκη σύνδεσης και ενημέρωσης έχει μεταφερθεί πλέον και πίσω από το τιμόνι, μειώνοντας δραματικά τα επίπεδα συγκέντρωσης.

Δεν είναι τυχαίο ότι το 70% των Ελλήνων οδηγών παραδέχεται πως απομακρύνει το βλέμμα του από τον δρόμο για περισσότερο από δύο δευτερόλεπτα. Σε ταχύτητες αυτοκινητοδρόμου, αυτό αρκεί για να διανυθούν δεκάδες μέτρα ουσιαστικά «στα τυφλά».

Η υποτιμημένη απειλή της κόπωσης

Ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία αφορά την οδήγηση υπό συνθήκες έντονης κούρασης.

Το 41% των Ελλήνων οδηγών παραδέχεται ότι έχει οδηγήσει ενώ αισθανόταν πολύ κουρασμένο, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Παράλληλα, πολλοί εξ αυτών δηλώνουν ότι έχουν νιώσει να αποκοιμιούνται στιγμιαία στο τιμόνι.

Η κόπωση παραμένει ένας «σιωπηλός δολοφόνος» στους δρόμους. Σε αντίθεση με το αλκοόλ, δεν είναι εύκολα ορατή ούτε κοινωνικά καταδικαστέα. Ωστόσο, επηρεάζει άμεσα τον χρόνο αντίδρασης και την ικανότητα λήψης αποφάσεων.

Οι νέοι στο επίκεντρο της ανησυχίας

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο προβληματική στις ηλικίες 16 έως 24 ετών.

Σχεδόν οι μισοί νέοι οδηγοί στην Ελλάδα διαβάζουν ή στέλνουν μηνύματα κατά την οδήγηση, ενώ ιδιαίτερα υψηλά παραμένουν τα ποσοστά οδήγησης χωρίς ζώνη ασφαλείας, υπό συνθήκες κόπωσης ή ακόμη και μετά από κατανάλωση αλκοόλ.

Η γενιά που μεγάλωσε με το smartphone δείχνει να δυσκολεύεται περισσότερο να αποσυνδεθεί ακόμη και για λίγα λεπτά όταν βρίσκεται στο τιμόνι. Το γεγονός αυτό εξηγεί εν μέρει γιατί οι νέοι εξακολουθούν να εμφανίζουν δυσανάλογα υψηλά ποσοστά εμπλοκής σε σοβαρά τροχαία.

Η ζώνη ασφαλείας δεν είναι διακοσμητική

Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί το γεγονός ότι το 37% των Ελλήνων οδηγών παραδέχεται πως δεν φορά πάντοτε ζώνη ασφαλείας.

Σε μια εποχή όπου η αποτελεσματικότητα της ζώνης έχει αποδειχθεί επιστημονικά πέρα από κάθε αμφιβολία, η επιλογή μη χρήσης της αποκαλύπτει ότι ένα μέρος των οδηγών εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την ασφάλεια ως προσωπική επιλογή και όχι ως αδιαπραγμάτευτη υποχρέωση.

Η αλλαγή πρέπει να ξεκινήσει από τη νοοτροπία

Το βασικό μήνυμα της έρευνας είναι σαφές. Η βελτίωση της οδικής ασφάλειας δεν θα έρθει μόνο μέσα από νέους δρόμους, κάμερες ή αυστηρότερα πρόστιμα. Θα προέλθει κυρίως από την αλλαγή της οδηγικής κουλτούρας.

Η Ελλάδα καταγράφει ορισμένες βελτιώσεις σε επιμέρους δείκτες, ωστόσο οι συμπεριφορές που συνδέονται με τα σοβαρότερα τροχαία ατυχήματα παραμένουν διαδεδομένες. Η υπερβολική αυτοπεποίθηση, η ανοχή στην παραβατικότητα, η εξάρτηση από το κινητό και η υποτίμηση της κόπωσης συνεχίζουν να δημιουργούν ένα επικίνδυνο μείγμα.

Όσο οι οδηγοί πιστεύουν ότι οι κανόνες ισχύουν κυρίως για τους άλλους, η πραγματική πρόοδος θα παραμένει αργή. Και όσο η υπευθυνότητα θεωρείται ζήτημα των «άλλων οδηγών», οι ελληνικοί δρόμοι θα εξακολουθούν να πληρώνουν βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες ζωές.