Πότε θα «ξεκολλήσουμε» από τον Maslow;

Το χειρότερο και το πιο ακατανόητο είναι ότι πρόκειται για μια θεωρία που διατυπώθηκε πριν ογδόντα χρόνια, η οποία καταπίνεται αμάσητη χωρίς την παραμικρή προσπάθεια κριτικής σκέψης. Πρόκειται για μια καθαρά «ακαδημαϊκή»  και απλοϊκή θεωρία, ενώ θα τολμούσα εύκολα να ισχυριστώ ότι λειτουργεί σαν ένας παραμορφωτικός καθρέφτης, παραποιώντας και αποδομώντας την έννοια και την ουσία της παρακίνησης, κυρίως όμως της αυτοπαρακίνησης.

Αμφισβήτηση της Αυστηρής Ιεραρχίας

Τι μάθαμε από τον Maslow:  Ότι ένα άτομο παρακινείται να ικανοποιήσει την επόμενη ανάγκη, μόνο αφού έχει ικανοποιηθεί η προηγούμενη. Η κεντρική ιδέα της θεωρίας είναι ότι πρέπει να ικανοποιηθούν  πρώτα οι χαμηλότερες ανάγκες (π.χ. φυσιολογικές, ασφάλειας) πριν παρακινηθεί το άτομο για την κάλυψη των υψηλότερων αναγκών και μέχρι να φτάσει (αν τα καταφέρει) στην αυτοπραγμάτωση.  Ωστόσο, στην πράξη, οι άνθρωποι παραμελούν ή θυσιάζουν βασικές ανάγκες για να επιτύχουν υψηλότερους στόχους. Για παράδειγμα, ένας startupper (ή και ένας καλλιτέχνης) μπορεί να στερηθεί βασικότερων αγαθών για την κάλυψη αναγκών αυτοεκτίμησης, σεβασμού, αναγνώρισης, αυτοεκπλήρωσης.

Επιπλέον, οι ανάγκες δεν λειτουργούν μεμονωμένα και διακριτά. Στην καθημερινότητα, τα επίπεδα αναγκών αλληλεπικαλύπτονται συνεχώς. Μια επαγγελματική επιτυχία (Ανάγκη εκτίμησης) μπορεί να καλύπτει ταυτόχρονα την ανάγκη για ασφάλεια (υψηλότερες απολαβές) και την ανάγκη για Αυτοπραγμάτωση (αξιοποίηση δυνατοτήτων).

Είναι γνωστό ότι ο Maslow βάσισε τη μελέτη του σε ένα μικρό και άκρως μεροληπτικό δείγμα  αφού αυτό περιλάμβανε κυρίως λευκούς και μορφωμένους άνδρες. Να θυμάστε ότι μιλάμε για το 1943 και 1944 σε μια συντηρητική Αμερική. Αυτή συνειδητή επιλογή καθιστούσε την έννοια της αυτοπραγμάτωσης –με πολιτισμικούς, δημογραφικούς και ψυχογραφικούς όρους– εξαιρετικά περιοριστική ακόμα και σε εκείνα τα χρόνια, πόσο μάλλον σήμερα. 

Τέλος, αν το καλοσκεφτείτε, η έννοια της αυτοπραγμάτωσης ενισχύει την ατομικότητα και την εγωκεντρική κουλτούρα. Η εστίαση στην ατομική εξέλιξη και την πραγματοποίηση προσωπικών δυνατοτήτων παραβλέπει –ακόμα και εν μέρει–τη σημασία της κοινωνικής συνεισφοράς, της (πολυδιαφημισμένης) ομαδικότητας και της συνεργατικής κουλτούρας. 

Η έκπληξη μου ήταν μεγάλη όταν διαβάζοντας, σε ανύποπτο χρόνο, το θεατρικό έργο Ρίττερ, Ντένε, Φος, του Thomas Bernhardt(*) (εκδόσεις Κριτική, Αθήνα 2020), ήλθα αντιμέτωπος με τα λόγια του Ρίττερ:

Αυτοπραγμάτωση
τι απαίσια λέξη
παντού αυτή η σιχαμερή λέξη
αυτοπραγμάτωση
δεν υπάρχει τίποτα πιο αποκρουστικό
δεν υπάρχει τίποτα πιο ηλίθιο
δεν σημαίνει απολύτως τίποτα
η λέξη αυτοπραγμάτωση
όλοι την παπαγαλίζουν
αδιάφορο τι και ποιος είναι ο καθένας
έχει αυτοπραγματωθεί
...

Επειδή η ιεραρχία των αναγκών –από μόνη της– έχει ελάχιστη ως καμία αξία, στο επόμενο άρθρο της στήλης Triggers θα ασχοληθώ με τη σύγχρονη εξέλιξη στον τομέα της ανθρώπινης παρακίνησης που απορρέει από τον πρακτικό χαρακτήρα και την εφαρμογή της Θεωρίας Αυτοδιάθεσης (Self-Determination Theory - SDT).

(*) Γεννήθηκε το 1931 στην Ολλανδία και πέθανε το 1989 στην Αυστρία. Είναι ένας από τους σημαντικότερους και πλέον δημοφιλείς γερμανόφωνους μοντερνιστές συγγραφείς της μεταπολεμικής περιόδου. Για το εκτενές έργο του τιμήθηκε με πολλά βραβεία της γερμανικής και ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.