Πώς ξαναβρίσκεις το «νέο» σε έναν κόσμο που «όλα έχουν ειπωθεί»

Συχνά παγιδευόμαστε στην «τυραννία» –όπως θα έλεγε ο Αισχύλος– της ιδέας ότι όλα έχουν πια ειπωθεί, ότι η παρθενογένεση στη σκέψη είναι αδύνατη και ότι η καινοτομία έχει στερέψει. Ωστόσο, ο George Steiner(*) μας προσφέρει μια ανατρεπτική διέξοδο από αυτό το τέλμα. Αντλώντας από την παρατήρηση του Alexander Pope, μας υπενθυμίζει ότι η αληθινή πρωτοτυπία δεν κρύβεται απαραίτητα στην εφεύρεση ενός νέου περιεχομένου αλλά στην άνευ προηγουμένου δύναμη της μορφής.

Η πρόκληση δεν είναι να ανακαλύψουμε μια νέα αλήθεια αλλά να χρησιμοποιήσουμε τη γλώσσα και τους συμβολικούς κώδικες της εποχής μας για να δώσουμε στις «παλιές» αξίες μια νέα, δονητική πνοή. Κάθε άνθρωπος που αναλαμβάνει να καθοδηγήσει μια ομάδα ή να προωθήσει ένα όραμα, δημιουργεί μια νέα δυνατότητα οπτικής της πραγματικότητας. Η «οικονομία» και η «πληρότητα» του λόγου μπορούν να μετατρέψουν το κοινότοπο σε μοναδικό, αποδεικνύοντας ότι η πρωτοτυπία στις επιχειρήσεις μπορεί τελικά να είναι μια πράξη δημιουργικής επικοινωνίας. Η εστίαση στο επιχειρείν μέσα από το πρίσμα του George Steiner –αν και αυθαίρετη– είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, γιατί μετακινεί το βάρος από το «τι κάνει ένας ηγέτης» στο «πώς διαμορφώνει την πραγματικότητα μέσω του λόγου».

Η «Οικονομία» στη γλώσσα ως Στρατηγική Επικοινωνίας 

Ο Steiner έκανε λόγο για «άνευ προηγουμένου οικονομία». Στις επιχειρήσεις, αυτό μεταφράζεται στην ικανότητα να συμπυκνώνεις πολύπλοκες στρατηγικές σε απλά, δυναμικά μηνύματα. Για παράδειγμα, το mission statement της Tesla: "Accelerate the world’s transition to sustainable energy" δεν εφευρίσκει μια νέα ιδέα –άλλωστε η έννοια της οικολογίας προϋπήρχε–, αλλά την εκφράζει με απόλυτη οικονομία και δύναμη.

Επίσης, οι επιχειρήσεις δημιουργούν τη δική τους «διάλεκτο», αυτό που αποκαλούμε corporate jargon. Αυτή η γλώσσα διαμορφώνει τον τρόπο που οι άνθρωποί της αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Αν η γλώσσα της επιχείρησης είναι φτωχή, στερεότυπη και γεμάτη κλισέ, τότε και ο τρόπος σκέψης των ανθρώπων της θα παραμείνει περιορισμένος.

Το «Καινούργιο» ως Κατασκευή της Μορφής

Εντούτοις υπάρχει πολλοί που υποστηρίζουν ότι εφόσον όλα έχουν ειπωθεί , δεν είμαστε σε θέση να εκφράζουμε κάτι καινούργιο. Σαν να πρόκειται για μια προτροπή ή δικαιολογία για να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε και να εκφραζόμαστε μέσω του προφορικού ή γραπτού λόγου.

Αν ο Steiner μας προτρέπει να μην φοβόμαστε την επανάληψη των ιδεών, αρκεί να τις δίνουμε μια ισχυρή νέα μορφή, ο Αισχύλος μας υπενθυμίζει την ηθική μας υποχρέωση: να μην υποκύπτουμε στην πνευματική παραίτηση

Το λάθος όσων λένε «όλα έχουν ειπωθεί» είναι ότι ξεχνούν πως η γλώσσα δεν είναι αρχείο, αλλά εργαστήριο. 

Και για να κλείσω με τον πιο αιρετικό –αλλά παρόλα αυτά νομπελίστα συγγραφέα– Andre Gide: «Όσα χρειάζεται να ειπωθούν, έχουν ήδη ειπωθεί. Αλλά από τη στιγμή που κανένας δεν ακούει, τα πάντα πρέπει να ειπωθούν ξανά».

(*) Ο Φράνσις Τζορτζ Στάινερ, (23 Απριλίου 1929 - 3 Φεβρουαρίου 2020) ήταν Γαλλοαμερικανός κριτικός λογοτεχνίας, δοκιμιογράφος, φιλόσοφος, μυθιστοριογράφος και εκπαιδευτικός. Έγραψε εκτενώς για τη σχέση μεταξύ γλώσσας, λογοτεχνίας και κοινωνίας. Τα αποσπάσματα του στο συγκεκριμένο άρθρο προέρχονται από το βιβλίο του Δέκα (πιθανοί) λόγοι για τη μελαγχολία της σκέψης - Εκδόσεις Κυψέλη, 2025.