Επενδυτικοί αποταμιευτικοί λογαριασμοί: Μια πρόταση με πολλαπλά οφέλη

Σύμφωνα με έρευνα της Ομοσπονδίας Ευρωπαϊκών Ασφαλιστικών Ενώσεων, το 59% των Ελλήνων δεν αποταμιεύει για σύνταξη, έναντι 41% στην ΕΕ. Ωστόσο το 76% εμφανίζεται θετικά διακείμενο στην ιδιωτική αποταμίευση για συνταξιοδότηση. Το 44% θα ήθελε να το κάνει αλλά δεν έχει την οικονομική δυνατότητα, το 15% δηλώνει ότι σκοπεύει να αρχίσει στο εγγύς μέλλον, ενώ το 17% ενδιαφέρεται αλλά αισθάνεται ότι δεν διαθέτει επαρκείς πληροφορίες.

Η εξίσωση γύρω από την αποταμίευση φυσικά είναι σύνθετη και δισεπίλυτη αν αναλογιστεί κανείς παράγοντες όπως: χρηματοοικονομικό αναλφαβητισμό και έλλειψη κουλτούρας, το δημογραφικό πρόβλημα, εκτεταμένη ακρίβεια και πραγματική αδυναμία όχι για απλή αποταμίευση αλλά εκπλήρωση βασικών αναγκών για ένα μέρος του πληθυσμού.

Δίχως αμφιβολία, η αρνητική αποταμίευση αποτελεί μια από τις σοβαρότερες οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις για τη σύγχρονη Ελλάδα. Το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται όταν τα έξοδα ενός νοικοκυριού ξεπερνούν το διαθέσιμο εισόδημά του, αναγκάζοντάς το να καταναλώνει έτοιμα αποθέματα ή να οδηγείται σε δανεισμό για την κάλυψη βασικών αναγκών.

Ειδικότερα η κύρια αιτία του προβλήματος (αρνητική αποταμίευση) εντοπίζεται στο υψηλό κόστος διαβίωσης, το οποίο τροφοδοτείται από την ακρίβεια στα είδη πρώτης ανάγκης, την ενέργεια και τα ενοίκια. 

Την ίδια στιγμή, οι μισθοί, παρά τις πρόσφατες αυξήσεις, υπολείπονται της αγοραστικής δύναμης του παρελθόντος. Αυτή η ασυμμετρία εγκλωβίζει ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού σε έναν καθημερινό αγώνα επιβίωσης, καθιστώντας αδύνατη τη δημιουργία ενός οικονομικού «μαξιλαριού» για το μέλλον.

Οι προκλήσεις που απορρέουν από την αρνητική αποταμίευση είναι πολυεπίπεδες. Σε μικροοικονομικό επίπεδο, οι πολίτες στερούνται ασφάλειας και αδυνατούν να ανταπεξέλθουν σε έκτακτες δαπάνες, όπως θέματα υγείας.

Σε μακροοικονομικό επίπεδο, η έλλειψη εγχώριων αποταμιεύσεων στερεί από το τραπεζικό σύστημα πολύτιμους πόρους για τη χρηματοδότηση επενδύσεων. Για την αναστροφή του κλίματος, απαιτούνται δομικές παρεμβάσεις: περαιτέρω ενίσχυση των εισοδημάτων, αποτελεσματικός έλεγχος της ακρίβειας, αλλά και φορολογικά κίνητρα που θα επιβραβεύουν τη μακροχρόνια αποταμίευση. 

Ας δούμε την πρόσφατη πρόταση του ΙΟΒΕ που έχει ως στόχο τα πολλαπλασιαστικά οφέλη σε ΑΕΠ, απασχόληση και δημογραφικό. Ειδικότερα, το ΙΟΒΕ προτείνει τη θεσμοθέτηση δύο νέων προϊόντων επενδυτικής αποταμίευσης με ισχυρά φορολογικά κίνητρα: τον ΑΠΕΛ (Ατομικός Αποταμιευτικός Επενδυτικός Λογαριασμός) και τον ΠΑΠΕΛ (Παιδικός Αποταμιευτικός Επενδυτικός Λογαριασμός). Στόχος είναι να καλυφθεί το αποταμιευτικό «κενό» των ελληνικών νοικοκυριών και να στραφούν τα διαθέσιμα κεφάλαια στην εγχώρια κεφαλαιαγορά. Αναλυτικά: 

Νέα εργαλεία αποταμίευσης με ευρωπαϊκή κατεύθυνση

Οι Αποταμιευτικοί Επενδυτικοί Λογαριασμοί (ΑΠΕΛ) εφαρμόζονται ήδη σε αρκετές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με τη μορφή και τα φορολογικά κίνητρα να προσαρμόζονται στις ιδιαιτερότητες κάθε οικονομίας, την κουλτούρα αποταμίευσης και τις εθνικές δημοσιονομικές προτεραιότητες. Παρά τις επιμέρους διαφοροποιήσεις, κοινός παρονομαστής είναι η επιβράβευση της μακροχρόνιας αποταμίευσης, χωρίς οι λογαριασμοί αυτοί να συνδέονται αποκλειστικά με τη συνταξιοδοτική αποταμίευση.

Οι λογαριασμοί μπορούν να περιλαμβάνουν τόσο προϊόντα χαμηλού επενδυτικού κινδύνου όσο και τοποθετήσεις σε μετοχές, ομόλογα ή αμοιβαία κεφάλαια, προσφέροντας διαφορετικές επιλογές ανάλογα με το επενδυτικό προφίλ κάθε αποταμιευτή.

Σήμερα αντίστοιχα σχήματα λειτουργούν σε έντεκα κράτη-μέλη της ΕΕ, ενώ χώρες όπως η Πολωνία, η Κροατία και η Ιρλανδία εξετάζουν την υιοθέτησή τους. Παρόμοια εργαλεία εφαρμόζονται επίσης σε οικονομίες εκτός Ευρώπης, όπως η Νορβηγία, ο Καναδάς, η Ιαπωνία μέσω του προγράμματος NISA, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς βρίσκεται σε εξέλιξη η διαμόρφωση της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (EU Savings and Investments Union), ενώ ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει και η Έκθεση Draghi του 2024, η οποία προτείνει πολιτικές που θα ενισχύσουν την αποταμίευση των ευρωπαϊκών νοικοκυριών μέσω κατάλληλων φορολογικών κινήτρων.

Η πρόταση για ΑΠΕΛ και ΠΑΠΕΛ

Η πρόταση προβλέπει τη δημιουργία δύο νέων αποταμιευτικών εργαλείων που απευθύνονται στον ευρύτερο πληθυσμό.

Ο Αποταμιευτικός Επενδυτικός Λογαριασμός (ΑΠΕΛ) αφορά έναν ατομικό λογαριασμό μέσω του οποίου οι πολίτες θα μπορούν προαιρετικά να επενδύουν σε πιστοποιημένα χαρτοφυλάκια κινητών αξιών. Το βασικό κίνητρο είναι η παροχή φορολογικής έκπτωσης, η οποία θα αυξάνεται όσο μεγαλύτερος είναι ο χρόνος διακράτησης της επένδυσης, έως και πέντε έτη. Η στόχευση αφορά κυρίως τα νοικοκυριά της μεσαίας τάξης, ενώ προβλέπονται ανώτατα όρια τόσο στην επιλέξιμη επένδυση όσο και στη φορολογική ελάφρυνση, ώστε να διατηρείται υπό έλεγχο το δημοσιονομικό κόστος.

Παράλληλα, προτείνεται ο Παιδικός Αποταμιευτικός Επενδυτικός Λογαριασμός (ΠΑΠΕΛ). Ο λογαριασμός θα ανοίγει με τη γέννηση κάθε παιδιού και τα κεφάλαια θα επενδύονται μακροπρόθεσμα σε χαρτοφυλάκια αντίστοιχα με εκείνα του ΑΠΕΛ. Οι γονείς θα έχουν τη δυνατότητα να πραγματοποιούν προαιρετικές εισφορές επιλέγοντας πιστοποιημένους επενδυτικούς τίτλους, ενώ το Δημόσιο θα επιβραβεύει την αποταμιευτική προσπάθεια μέσω οικονομικής ενίσχυσης έως συγκεκριμένο όριο. Με την ενηλικίωση, ο δικαιούχος θα μπορεί να αξιοποιήσει ελεύθερα τα κεφάλαια που έχουν συγκεντρωθεί.

Επενδύσεις με διασπορά κινδύνου και φορολογικά κίνητρα

Βασικό χαρακτηριστικό και των δύο λογαριασμών αποτελεί η διαφοροποίηση των επενδυτικών επιλογών. Τα χαρτοφυλάκια θα μπορούν να περιλαμβάνουν εγχώριους, ευρωπαϊκούς αλλά και διεθνείς τίτλους, με στόχο την επαρκή διασπορά του κινδύνου και τη δημιουργία επιλογών χαμηλού έως μέτριου ρίσκου.

Παράλληλα, εξετάζεται η δυνατότητα ενίσχυσης επιχειρήσεων με σημαντική παραγωγική δραστηριότητα στην Ελλάδα, έντονη ερευνητική και αναπτυξιακή δραστηριότητα (R&D), πράσινο αναπτυξιακό προσανατολισμό, επενδύσεις σε υποδομές ή μικρομεσαίες επιχειρήσεις, αξιοποιώντας το πλαίσιο που παρέχει ο Γενικός Απαλλακτικός Κανονισμός της ΕΕ.

Κεντρικό στοιχείο της πρότασης είναι η σύνδεση των φορολογικών κινήτρων με τη διάρκεια διακράτησης της επένδυσης, ώστε να ενθαρρύνεται η μακροχρόνια αποταμιευτική και επενδυτική συμπεριφορά.

Για τον ΑΠΕΛ προτείνεται η χορήγηση φορολογικής έκπτωσης που θα κυμαίνεται από 10% έως 30% της επιλέξιμης επένδυσης, ανάλογα με το ύψος του κινήτρου που θα επιλεγεί. Η μέγιστη ετήσια έκπτωση φόρου προτείνεται να φθάνει τις 3.000 ευρώ, ενώ η επιλέξιμη επένδυση δεν θα υπερβαίνει το 20% του φορολογητέου εισοδήματος.

Στην περίπτωση του ΠΑΠΕΛ εξετάζονται διαφορετικά σενάρια κρατικής συμμετοχής. Το Δημόσιο θα μπορεί να συνεισφέρει ποσό ίσο με τις μηνιαίες εισφορές των γονέων, έως 5 ή 10 ευρώ τον μήνα, ενώ υπάρχει και πρόταση για εφάπαξ ενίσχυση 200 ευρώ με τη γέννηση κάθε παιδιού, ως αρχικό κεφάλαιο του λογαριασμού.

Στόχος η αλλαγή της αποταμιευτικής κουλτούρας

Η φιλοσοφία της πρότασης δεν περιορίζεται μόνο στη δημιουργία ενός ακόμη επενδυτικού προϊόντος. Αντίθετα, επιδιώκει να αλλάξει σταδιακά τη στάση των ελληνικών νοικοκυριών απέναντι στην αποταμίευση και τον μακροπρόθεσμο οικονομικό σχεδιασμό.

Οι προτεινόμενοι λογαριασμοί φιλοδοξούν να ενισχύσουν την αποταμίευση των ελληνικών νοικοκυριών, να αυξήσουν την οικονομική ανθεκτικότητα της μεσαίας τάξης, να καλλιεργήσουν μεγαλύτερη οικονομική παιδεία και να δημιουργήσουν συνέργειες με πολιτικές που αντιμετωπίζουν τις δημογραφικές προκλήσεις.

Παράλληλα, εκτιμάται ότι μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του διαχρονικού ελλείμματος αποταμίευσης και επενδύσεων της ελληνικής οικονομίας, να δώσουν στα νοικοκυριά τη δυνατότητα να συμμετέχουν πιο ενεργά στην αναπτυξιακή πορεία της χώρας και να προετοιμάσουν την Ελλάδα για τη νέα ευρωπαϊκή στρατηγική που διαμορφώνεται γύρω από την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων.

Εφόσον υλοποιηθούν, οι ΑΠΕΛ και ΠΑΠΕΛ θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα νέο πλαίσιο που συνδυάζει την προσωπική αποταμίευση με τη μακροχρόνια επένδυση, προσφέροντας ταυτόχρονα κίνητρα στους πολίτες και πρόσθετους αναπτυξιακούς πόρους για την ελληνική οικονομία.