Η «ευθυγράμμιση» των ανθρώπων επηρεάζει αρνητικά την κριτική τους σκέψη

Μπορείτε να το βρείτε εδώ. 

Η άποψή μου είναι ότι η «ευθυγράμμιση» μπορεί να διαβρώσει την κριτική σκέψη με τρόπους πιο ύπουλους από ό,τι φαίνεται. Εξηγούμαι. Όταν όλοι «πρέπει» να συμφωνούν (ή έστω να συναινούν) για να θεωρηθεί ότι υπάρχει ευθυγράμμιση, οι άνθρωποι μαθαίνουν να προσαρμόζουν τη γνώμη τους, αντί να την εκφράζουν. Οι διαφωνίες και οι τυχόν παρεκκλίσεις θεωρούνται απειλή για την ενότητα και όχι πηγή μάθησης.

Ως απόρροια του παραπάνω, έχουμε μείωση της γνωστικής ποικιλομορφίας αφού αυτό που συμβαίνει είναι ότι επιβραβεύονται όσοι «ευθυγραμμίζονται» και οι οποίοι σκέφτονται ως ομάδα. Σταδιακά, διαφορετικοί τρόποι σκέψης ή ερωτήσεις εκτός πλαισίου απομονώνονται και  αποσιωπώνται, με αποτέλεσμα οι αποφάσεις βασίζονται σε στενό φάσμα ιδεών, και η ομάδα γίνεται πιο ευάλωτη σε λάθη κρίσης.

Τι χρειάζεται για να υπάρχει ευθυγράμμιση μαζί με κριτική σκέψη

Ίσως το σημαντικότερο όλων είναι η ανάπτυξη ενός κλίματος διαλόγου και ανοιχτής αμφισβήτησης, όσο τολμηρό ή αιρετικό και αν ακούγεται. Η ηγεσία χρειάζεται να ενθαρρύνει την ελεύθερη έκφραση διαφορετικών απόψεων χωρίς τον φόβο της «περιθωριοποίησης». Ας μάθουμε να διαχωρίζουμε το «διαφωνώ με την ιδέα» από το «διαφωνώ με το άτομο». Όταν οι άνθρωποι νιώθουν ασφαλείς να αμφισβητήσουν ιδέες, η ευθυγράμμιση δεν σημαίνει “υπακοή” αλλά “δέσμευση. Μπορούμε να αναγνωρίζουμε και να επιβραβεύουμε συμπεριφορές που φανερώνουν σκέψη και όχι συμμόρφωση; (Η απάντηση που έρχεται από κάπου στο βάθος: Έχουμε KPIs για κάτι τέτοιο;)

Ένα δεύτερο προαπαιτούμενο είναι η δημιουργία διαδικασιών λήψης αποφάσεων που να ενσωματώνουν την κριτική σκέψη και ενθάρρυνση της ανάλυσης εναλλακτικών σεναρίων πριν παρθεί απόφαση.

Δεν θα  άφηνα απέξω κάτι το οποίο δεν βλέπω να έχει αναπτυχθεί σχεδόν καθόλου στην ελληνική επικράτεια και αναφέρομαι σε προγράμματα εκπαίδευσης για κριτική ανάλυση δεδομένων, επικοινωνία επιχειρημάτων και συλλογική επίλυση προβλημάτων.

Γιατί υπάρχει μια ανησυχία απέναντι στους κριτικά σκεπτόμενους ανθρώπους;

Στην περίπτωση που αναρωτιέστε αν όντως υπάρχει ένα αίσθημα δυσανασχέτησης και δυσφορίας απέναντι σε ανθρώπους που έχουν αναπτυγμένη την κριτική σκέψη, σπεύδω να απαντήσω ότι ευτυχώς αυτό δεν είναι ένα γενικευμένο φαινόμενο. Ωστόσο είναι υπαρκτό τόσο εντός όσο και εκτός των επιχειρήσεων.  Το πρόβλημα έγκειται στο ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν χειραγωγούνται εύκολα. Για να το φιλοσοφήσουμε, από τον Σωκράτη ως τον Γαλιλαίο, η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα ανθρώπων που προκάλεσαν ανησυχία ακριβώς επειδή σκέφτονταν κριτικά. Το να έρχεσαι αντιμέτωπος με έναν άνθρωπο που θέτει ερωτήματα, ζητά τεκμήρια και αρνείται τις εύκολες απαντήσεις είναι πνευματικά απαιτητικό.

Πολλοί άνθρωποι νιώθουν άβολα μπροστά σε αυτή τη στάση γιατί τους βγάζει από τη ζώνη άνεσής τους. Ο Σωκράτης στην «Απολογία» του λέει ότι ο ίδιος είναι σαν την αλογόμυγα που ενοχλεί το άλογο της πόλης (την  Αθήνα), για να το κρατά ξύπνιο. Ο κριτικά σκεπτόμενος «τσιμπάει» τη συλλογική συνείδηση, ζητώντας εξηγήσεις και αυτή η στάση ενοχλεί, γιατί η αμφιβολία διαλύει την ψευδαίσθηση της βεβαιότητας  και οι άνθρωποι χρειάζονται βεβαιότητες για να αισθάνονται ασφαλείς.

Ο Kant, στο δοκίμιο «Τι είναι Διαφωτισμός» αναφέρει ότι η κριτική σκέψη είναι πράξη ωριμότητας αλλά ταυτοχρόνως επικίνδυνη διότι απαιτεί θάρρος να σταθείς κάποιος μόνος απέναντι στο πλήθος. “Sapere aude! Τόλμα να γνωρίζεις!”  Όποιος τολμά να γνωρίσει, σπάει την εξάρτηση  και η εξουσία (όποια μορφή κι αν έχει) αυτό δεν το θέλει.